Periyodik tablo nedir?

Periyodik tablo nasıl düzenlenmiştir?

Tablodaki yatay sıralara periyot, dikey sütunlara grup denir. Bir elementin bulunduğu periyot, elektronlarının yerleştiği temel enerji düzeyi sayısını gösterir. Aynı gruptaki elementlerin en dış katmanlarındaki elektron sayısı benzerdir; bu nedenle kimyasal davranışları da birbirine benzer. Örneğin 1. gruptaki sodyum ve potasyumun ikisi de suyla şiddetli tepkimeye girer.

Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği (IUPAC), grupların 1’den 18’e kadar numaralandırılmasını önerir. Lantanitler ve aktinitler, tablonun çok genişlememesi için genellikle ana tablonun altında iki ayrı sıra hâlinde gösterilir.

Tablo, elektronların en son hangi tür orbitale yerleştiğine göre dört bloğa da ayrılır. Soldaki iki grup s bloğunu, sağdaki altı grup p bloğunu, ortadaki geçiş metalleri d bloğunu, alttaki lantanit ve aktinitler ise f bloğunu oluşturur. Bu blok yapısı, tablonun neden bu kendine özgü biçime sahip olduğunu açıklar.

Periyodik özellikler nasıl değişir?

Tablodaki konum, bir elementin pek çok özelliğini tahmin etmeyi sağlar. Genel eğilimler şöyle özetlenebilir:

• Atom yarıçapı: Bir periyotta soldan sağa doğru genellikle azalır, bir grupta yukarıdan aşağıya doğru artar.
• Elektronegatiflik: Atomun bağdaki elektronları kendine çekme eğilimidir; periyotta soldan sağa artar, grupta aşağı doğru azalır. En elektronegatif element flordur.
• Metalik özellik: Tablonun sol alt köşesine doğru güçlenir, sağ üst köşesine doğru zayıflar.

Periyodik tablodaki başlıca gruplar hangileridir?

Hidrojen 1. grubun başında gösterilse de bir alkali metal değildir; bazı özellikleri 1. gruba, bazıları 17. gruba benzer. Tabloyu kabaca soldan sağa doğru metaller, yarı metaller ve ametaller olarak üç bölgeye ayırmak da mümkündür. Elementlerin büyük çoğunluğu metaldir.

Mendeleyev tabloyu nasıl oluşturdu?

19. yüzyılın ortasında bilinen element sayısı altmışı geçmişti ve kimyacılar bu elementler arasında bir düzen arıyordu. Dmitri Mendeleyev, 1869’da elementleri artan atom kütlelerine göre sıraladığında benzer özelliklerin belirli aralıklarla tekrarlandığını gördü. Onu çağdaşlarından ayıran, düzene uymayan yerlerde henüz keşfedilmemiş elementler için boşluk bırakması ve bu elementlerin özelliklerini önceden tahmin etmesiydi.

Mendeleyev’in “eka-alüminyum”, “eka-bor” ve “eka-silisyum” adını verdiği elementler, sonradan galyum (1875), skandiyum (1879) ve germanyum (1886) olarak bulundu. Bu elementlerin özelliklerinin tahminlere büyük ölçüde uyması, tablonun bilim dünyasında kabul görmesini sağladı.

Mendeleyev’in tablosunda soy gazlar yoktu, çünkü 1869’da bu elementlerin hiçbiri bilinmiyordu. 1894’te Lord Rayleigh ve William Ramsay havada argonu buldu; kısa süre içinde helyum, neon, kripton ve ksenon da keşfedildi. Bu yeni elementler mevcut düzeni bozmadı, aksine tabloya yeni bir sütun olarak kolayca eklendi. Bu durum periyodik düzenin ne kadar sağlam olduğunu gösteren önemli bir sınav oldu.

Modern tablo neden atom numarasına göre sıralanır?

Mendeleyev’in kütleye dayalı sıralamasında bazı elementlerin yeri özelliklerine uymuyordu. 1913’te İngiliz fizikçi Henry Moseley, elementlerin yaydığı X ışınlarını inceleyerek her elementin çekirdeğindeki pozitif yükün, yani proton sayısının belirleyici olduğunu gösterdi. Bundan sonra tablo atom numarasına göre düzenlendi ve periyodik yasa şu biçimi aldı: Elementlerin özellikleri, atom numaralarının periyodik bir fonksiyonudur.

Bu düzenleme eski çelişkileri giderdi. Örneğin tellürün atom kütlesi iyottan büyüktür; ancak tellürün atom numarası 52, iyotunki 53 olduğu için tellür tabloda iyottan önce gelir ve iyot, benzer özellik gösterdiği halojenlerin arasına yerleşir.

Tablonun son elementleri ne zaman eklendi?

Atom numarası 92 olan uranyumdan sonraki elementlerin büyük kısmı laboratuvarlarda, parçacık hızlandırıcılarında yapay olarak üretilmiştir. Yedinci periyodu tamamlayan dört elementin adları IUPAC tarafından 28 Kasım 2016’da onaylandı:

• Nihonyum (Nh, 113): Adını Japonca’da Japonya anlamına gelen “Nihon” kelimesinden alır.
• Moskovyum (Mc, 115): Adını Moskova bölgesinden alır.
• Tenesin (Ts, 117): Adını ABD’nin Tennessee eyaletinden alır.
• Oganesson (Og, 118): Adını Rus fizikçi Yuri Oganesyan’dan alır.

Bu elementlerin atomları çok kararsızdır ve saniyenin küçük bir kesrinde bozunur. Daha ağır elementleri üretme çalışmaları sürmektedir; 2024 itibarıyla 118’den büyük atom numaralı bir element resmî olarak tanınmamıştır.

Periyodik tabloyla ilgili sık yapılan yanılgılar

“Tablo atom kütlesine göre sıralanır.” Günümüzdeki tablo atom numarasına göre sıralanır; kütle sırası birkaç yerde bu sıradan ayrılır. “Soy gazlar hiç tepkime vermez.” Uzun süre böyle düşünüldü; ancak 1962’de ksenonun bileşiği elde edildi ve bazı soy gazların uygun koşullarda bileşik oluşturabildiği anlaşıldı.