Samanyolu galaksisi nedir?

Galaksi nedir, Samanyolu nasıl bir galaksidir?

Galaksi, kütle çekimiyle bir arada duran yıldızlar, gaz, toz ve karanlık maddeden oluşan dev bir sistemdir. Gözlemlenebilir evrende milyarlarca galaksi bulunur ve bunlar biçimlerine göre sarmal, eliptik ve düzensiz gibi gruplara ayrılır. Samanyolu, merkezinde yıldızlardan oluşan uzun bir çubuk bulunan çubuklu sarmal galaksiler sınıfındadır.

Galaksiyi yandan görebilseydik ince bir disk, yukarıdan görebilseydik ise dönen dev bir fırıldak görürdük. NASA’nın tarifine göre galaksinin çapı yaklaşık 100 bin ışık yılıdır. Diskin kalınlığı ise çapına göre çok küçüktür. Diskin çevresini, yaşlı yıldızlardan ve küresel yıldız kümelerinden oluşan seyrek bir hale sarar.

Samanyolu’nun yapısı nasıldır?

• Merkez ve çubuk: Galaksinin merkezinde yoğun bir yıldız topluluğu ve onu kesen bir çubuk bulunur. Tam merkezde, yaklaşık 4 milyon Güneş kütlesindeki süper kütleli kara delik Sagittarius A* yer alır.
• Sarmal kollar: NASA’nın aktardığı güncel haritalara göre çubuğun iki ucundan Scutum-Centaurus ve Perseus adlı iki ana kol çıkar. Norma ve Sagittarius ise daha sönük ikincil kollar olarak değerlendirilir.
• Disk: Yeni yıldızların doğduğu gaz ve toz bulutlarının yoğunlaştığı bölgedir.
• Hale: Diski çevreleyen, yaşlı yıldızlardan ve karanlık maddeden oluşan geniş, küresel bölgedir.

Galaksinin kütlesinin büyük bölümü, ışık yaymayan ve yalnızca kütle çekimi etkisiyle fark edilen karanlık maddeden oluşur. Bu madde olmasaydı galaksinin dış bölgelerindeki yıldızlar, ölçülen hızlarda dönerken dağılıp giderdi.

Güneş Samanyolu’nun neresinde bulunur?

Güneş, galaksinin merkezinde değil, merkezden yaklaşık 26 bin ışık yılı uzakta, Orion Kolu ya da Orion Kolu Çıkıntısı adı verilen küçük bir kolun yakınındadır. Bu kol, Sagittarius ve Perseus kolları arasında uzanır. Güneş, galaksinin merkezi çevresinde saatte yüz binlerce kilometre hızla dolanır. NASA’nın Güneş sayfasına göre bir turu tamamlaması yaklaşık 230 milyon yıl sürer; bu süreye bazen galaktik yıl denir. Bu hesapla Güneş, oluştuğundan bu yana galaksi merkezi çevresinde yalnızca yirmi civarında tur atmıştır.

Samanyolu gökyüzünde neden bir kuşak gibi görünür?

Işık kirliliğinden uzak, karanlık bir gecede gökyüzünü boydan boya kesen soluk, bulutumsu bir ışık şeridi görülür. Bu şerit, galaksi diskine içeriden, yani diskin düzleminden bakmamızın sonucudur. Diskteki sayısız yıldızın ışığı birleşerek süt dökülmüş gibi görünen bir kuşak oluşturur. Galaksi sözcüğü de süt anlamına gelen Yunanca kökten türemiştir; İngilizcedeki “Milky Way” adı bu benzetmeyi yansıtır. Türkçedeki Samanyolu adı ise bu ışık kuşağının yola dökülmüş samanlara benzetilmesinden gelir.

Bu kuşağın aslında tek tek yıldızlardan oluştuğunu ilk kez Galileo Galilei 1610’da teleskopla gözleyerek gösterdi. Kuşağın içindeki koyu yarıklar ise arka plandaki yıldız ışığını engelleyen yoğun toz bulutlarıdır. Samanyolu’nun en parlak bölümü, galaksi merkezinin bulunduğu Yay takımyıldızı yönündedir. Türkiye gibi Kuzey Yarım Küre’deki ülkelerden bu parlak merkez bölge en iyi yaz aylarında, akşam saatlerinde güney ufkunun üzerinde izlenir. Kış aylarında ise gökyüzünde galaksinin daha sönük dış kesimleri görünür.

Samanyolu’nun komşuları kimlerdir?

Samanyolu, Yerel Grup adı verilen ve birkaç düzine galaksiden oluşan bir topluluğun üyesidir. Grubun en büyük üyesi, yaklaşık 2,5 milyon ışık yılı uzaklıktaki Andromeda Galaksisi’dir; Samanyolu ise ikinci büyük üyedir. Büyük ve Küçük Macellan Bulutları, Samanyolu’nun çevresindeki uydu galaksilerin en bilinenleridir ve Güney Yarım Küre’den çıplak gözle görülebilir.

Andromeda ile Samanyolu birbirine yaklaşmaktadır. Bilim insanlarının hesaplarına göre iki galaksi yaklaşık 4 ila 5 milyar yıl sonra etkileşmeye başlayacak ve zamanla birleşerek tek bir büyük galaksiye dönüşebilecektir. Yıldızlar arasındaki boşluklar çok büyük olduğundan bu süreçte yıldızların birbirine çarpması pek olası görülmez.

Samanyolu’nun haritası nasıl çıkarılıyor?

İçinde bulunduğumuz bir yapının haritasını çıkarmak, ormanın içinden ormanın biçimini anlamaya çalışmaya benzer. Gökbilimciler bu sorunu yıldızların uzaklıklarını ve hareketlerini tek tek ölçerek aşıyor. Avrupa Uzay Ajansı’nın 2013’te fırlatılan Gaia uydusu, bir milyardan fazla yıldızın konumunu, uzaklığını ve hareketini yüksek hassasiyetle ölçerek galaksinin şimdiye kadarki en ayrıntılı üç boyutlu haritasını oluşturdu.

Toz bulutları görünür ışığı engellediği için galaksinin merkezi ve uzak kolları kızılötesi ve radyo dalgalarıyla incelenir. Radyo gözlemleri, yıldızlararası hidrojen gazının dağılımını ortaya çıkararak sarmal kolların izlenmesini sağlar. Bu farklı yöntemlerden gelen veriler birleştirildiğinde, Samanyolu’nun dışarıdan nasıl görüneceğine dair giderek daha güvenilir bir resim ortaya çıkmaktadır.

Sık yapılan yanılgılar

• Güneş galaksinin merkezindedir: Güneş, merkezden oldukça uzakta, disk içinde ortalama bir konumdadır.
• Samanyolu evrenin tamamıdır: 1920’lere kadar bu görüş yaygındı. Edwin Hubble’ın Andromeda’nın çok uzakta ayrı bir galaksi olduğunu göstermesiyle evrenin Samanyolu’ndan çok daha büyük olduğu anlaşıldı.
• Samanyolu’nun fotoğrafları dışarıdan çekilmiştir: Hiçbir uzay aracı galaksinin dışına çıkmadı; yayımlanan kuşbakışı görüntüler, gözlem verilerine dayanan çizimlerdir.