Ay tutulması nasıl olur?

Ay tutulmasında Güneş, Dünya ve Ay nasıl dizilir?

Ay kendi ışığı olmayan bir gök cismidir; gökyüzünde parlak görünmesinin nedeni Güneş ışığını yansıtmasıdır. Ay tutulmasında Güneş, Dünya ve Ay neredeyse tam olarak aynı doğru üzerine gelir ve Dünya ortada yer alır. Bu durumda Dünya, Güneş’ten gelen ışığın Ay’a ulaşmasını engeller ve Ay, Dünya’nın uzaya uzanan gölgesinin içinden geçer.

Ay’ın Dünya’nın tam arkasında, yani Güneş’in karşısında bulunduğu evre dolunaydır. Bu yüzden Ay tutulması yalnızca dolunay gecelerinde olabilir. Tutulma, Ay’ın ufkun üzerinde olduğu her yerden, yani Dünya’nın o sırada gece yaşanan yarısının tamamından izlenebilir. Güneş tutulmasının yalnızca dar bir şeritten tam olarak görülebilmesiyle karşılaştırıldığında, Ay tutulmasını görme şansı çok daha yüksektir.

Dünya’nın gölgesi neden iki bölümden oluşur?

Güneş nokta biçiminde bir ışık kaynağı değil, geniş bir disk olduğu için Dünya’nın gölgesi iki katmanlıdır. İç kısımda Güneş ışığının tamamen engellendiği koyu bölgeye tam gölge (umbra), onu çevreleyen ve ışığın yalnızca bir kısmının engellendiği daha açık bölgeye yarı gölge (penumbra) denir. Tutulmanın türü, Ay’ın bu iki bölgeden hangisinin içinden geçtiğine bağlıdır.

Ay tutulmasının türleri nelerdir?

Bir tam Ay tutulması aslında birkaç evreden oluşur: Ay önce yarı gölgeye, ardından tam gölgeye girer, bir süre tamamen gölgede kalır ve aynı yolu tersinden izleyerek gölgeden çıkar. Tutulmanın tamamı birkaç saat sürebilir; Ay’ın tamamen gölgede kaldığı tam evre ise genellikle bir saatin biraz üzerindedir ve en uzun durumlarda yaklaşık bir saat kırk dakikaya ulaşır.

Tutulan Ay neden kırmızı görünür?

Tam tutulma sırasında Ay tamamen kararmaz; çoğu zaman kızıl, turuncu ya da bakır rengine bürünür. Halk arasında “kanlı ay” denmesinin nedeni bu görüntüdür. NASA’nın açıklamasına göre bu renk, gün batımının kızıllığını oluşturan olayla aynı kökene sahiptir. Güneş ışığı Dünya atmosferinden geçerken mavi ışık saçılarak dağılır, kırmızı ışık ise atmosferde kırılarak gölgenin içine, yani Ay’a doğru bükülür. NASA bunu, dünyadaki bütün gün doğumlarının ve gün batımlarının Ay’ın üzerine yansıtılmasına benzetir.

Tutulan Ay’ın rengi her seferinde aynı değildir. Atmosferdeki toz, bulut ve özellikle büyük volkanik patlamaların havaya karıştırdığı parçacıklar, Ay’ın daha koyu ya da daha parlak görünmesine yol açar. Bu nedenle bazı tutulmalarda Ay parlak turuncu, bazılarında ise neredeyse kahverengiye yakın koyu bir tonda görülür.

Neden her dolunayda Ay tutulması olmaz?

Ay her ay Dünya’nın çevresinde bir tur atar, dolayısıyla her ay bir dolunay yaşanır. Ancak Ay’ın yörünge düzlemi, Dünya’nın Güneş çevresindeki yörünge düzlemine göre yaklaşık 5 derece eğiktir. Bu eğiklik yüzünden Ay çoğu dolunayda Dünya’nın gölgesinin biraz üstünden ya da altından geçer. Tutulma için dolunayın, Ay’ın yörüngesinin Dünya’nın yörünge düzlemini kestiği noktalara (düğüm noktaları) yakın bir zamana denk gelmesi gerekir. Bu uygun dönemlere tutulma mevsimi denir ve yılda yaklaşık iki kez yaşanır. NASA’ya göre Ay ve Güneş tutulmalarının toplamı yılda dört ile yedi arasında değişir.

Tutulmalar önceden nasıl hesaplanır?

Güneş, Dünya ve Ay’ın hareketleri çok düzenli olduğu için tutulmalar yüzlerce yıl öncesinden hesaplanabilir. Eski Babil gökbilimcileri, benzer tutulmaların yaklaşık 18 yıl 11 gün arayla yinelendiğini fark etmişti. Saros döngüsü adı verilen bu süre sonunda Güneş, Dünya ve Ay neredeyse aynı göreli konuma döner. Günümüzde ise tutulmaların başlangıç ve bitiş saatleri, gök mekaniği hesaplarıyla dakikalar, hatta saniyeler düzeyinde öngörülür. Türkiye’den izlenebilecek tutulmalar da bu hesaplara dayanılarak her yıl önceden duyurulur.

Ay tutulması ile Güneş tutulması arasındaki fark nedir?

• Dizilim: Ay tutulmasında Dünya ortadadır; Güneş tutulmasında ise Ay, Güneş ile Dünya’nın arasına girer.
• Ay evresi: Ay tutulması dolunayda, Güneş tutulması yeni ayda gerçekleşir.
• Görülebildiği alan: Ay tutulması gece yaşanan yarım küreden görülür; tam Güneş tutulması ise Ay’ın gölgesinin düştüğü dar bir şeritle sınırlıdır.
• Türler: Güneş tutulması tam, parçalı, halkalı ve hibrit olabilir. Halkalı tutulmada Ay, Dünya’ya en uzak konumuna yakın olduğu için Güneş’i tamamen örtemez ve çevresinde parlak bir halka kalır.
• Güvenlik: Ay tutulması çıplak gözle güvenle izlenir. Güneş tutulmasını izlemek için tam tutulmanın kısa anı dışında mutlaka uygun tutulma gözlüğü ya da iğne deliği yöntemi gibi güvenli bir yol kullanılmalıdır.

Sık yapılan yanılgılar

• Ay’ın evreleri Dünya’nın gölgesinden kaynaklanır: Hilal, yarım ay gibi evreler, Ay’ın Güneş tarafından aydınlatılan yüzünün bize ne kadarının döndüğüne bağlıdır. Dünya’nın gölgesi yalnızca tutulmalarda Ay’a düşer.
• Tutulan Ay’a bakmak gözlere zarar verir: Ay tutulması tamamen güvenlidir; dürbün ya da teleskopla izlemek de sorun oluşturmaz.
• Kanlı ay özel bir uyarıdır: Kızıl renk tamamen fiziksel bir olaydır ve atmosferin ışığı kırmasıyla açıklanır.

Ay tutulmaları yüzyıllardır gökyüzü gözlemcilerinin ilgisini çekmiştir. Antik çağda Aristoteles, tutulmalarda Ay’a düşen gölgenin her zaman yuvarlak olmasını Dünya’nın küre biçiminde olduğunun kanıtlarından biri olarak göstermiştir.