Basketbolu kim icat etti?

James Naismith kimdir?

James Naismith, 6 Kasım 1861’de Kanada’nın Ontario bölgesindeki Almonte kasabasında doğdu. İskoç kökenli bir ailenin çocuğuydu ve küçük yaşta anne babasını kaybedince akrabalarının yanında büyüdü. Montreal’deki McGill Üniversitesi’nde okudu, ardından ABD’nin Massachusetts eyaletindeki Springfield’da bulunan Uluslararası YMCA Eğitim Okulu’na (bugünkü Springfield College) beden eğitimi öğretmenliği için gitti. Basketbolu bu okulda görev yaparken icat etti.

Naismith daha sonra tıp eğitimi de aldı ve 1898’de Kansas Üniversitesi’ne geçerek okulun basketbol programını kurdu. 28 Kasım 1939’da Kansas’ın Lawrence kentinde hayatını kaybetti. Ömrü, icat ettiği oyunun Olimpiyatlara girdiğini görecek kadar uzun oldu.

Basketbol nasıl ortaya çıktı?

1891 sonbaharında Springfield’daki okulun yöneticisi Luther Gulick, Naismith’ten kış aylarında öğrencilerin kapalı salonda oynayabileceği bir oyun tasarlamasını istedi. New England’ın sert kışında açık havada futbol ya da beyzbol oynanamıyordu; jimnastik dersleri ise öğrencileri sıkıyordu. Naismith’e bu iş için yaklaşık iki haftalık bir süre verildi.

Naismith mevcut oyunları inceledi ve kapalı alanda yaralanma riskini azaltacak bir oyun düşündü. Çocukken oynadığı ve bir taşı hedefe isabet ettirmeye dayanan “Duck on a Rock” adlı oyundan esinlendi. Topun güçle değil isabetle atılması için hedefi oyuncuların başı üzerinde, yatay bir sepet olarak tasarladı. Salonun koşu pistine yaklaşık 10 fit (3,05 metre) yükseklikte iki şeftali sepeti çaktırıldı. Bu yükseklik bugün de pota yüksekliği olarak korunmaktadır.

Naismith’in tasarımında temel düşünce, oyunun kaba kuvvet yerine beceriye dayanmasıydı. Topu sepete yukarıdan, kavisli bir atışla göndermek gerektiği için güçlü fırlatışlar işe yaramıyordu; isabet ve zamanlama ön plana çıkıyordu. Bu yaklaşım, oyunun kısa sürede her yaştan insan tarafından benimsenmesini kolaylaştırdı.

İlk basketbol maçı nasıl oynandı?

İlk maç 21 Aralık 1891’de oynandı. Naismith 18 kişilik sınıfını dokuzar kişilik iki takıma ayırdı ve top olarak bir futbol topu kullandı. Maç tek sayıyla, 1-0 bitti. Sepetlerin tabanı kapalı olduğu için her sayıdan sonra topun bir merdivenle ya da sopayla sepetten çıkarılması gerekiyordu. Daha sonra sepetlerin tabanı açıldı, ardından metal çember ve file kullanılmaya başlandı. Seyircilerin topa müdahalesini önlemek için potanın arkasına panya eklenmesi de sonraki yıllarda gerçekleşti.

Bu ilk maçtaki tek sayının, oyunun ne kadar yeni ve alışılmadık olduğunu gösterdiği söylenir. Öğrenciler kurallara alıştıkça oyun hızlandı, sayılar arttı ve salonun balkonundan izleyenlerin ilgisi kısa sürede okulun dışına taştı.

Naismith’in 13 kuralı neleri içeriyordu?

Naismith oyunu 13 temel kural hâlinde yazdı. Bu kuralların bir kısmı bugün değişmiş olsa da oyunun ruhu büyük ölçüde korunmuştur. Özgün kuralların öne çıkan maddeleri şunlardır:

• Top bir ya da iki elle herhangi bir yöne atılabilir.
• Oyuncu topla birlikte koşamaz; topu yakaladığı yerden atmalıdır.
• Rakibe omuz vurmak, itmek, tutmak ya da tekme atmak yasaktır.
• Top sepete girip orada kalırsa sayı olur.
• Belirlenen sürede en çok sayı yapan takım kazanır.

İlk kurallarda bugünkü anlamda top sürme (dripling) yoktu. Takım başına oyuncu sayısı da başlangıçta sabit değildi; beş kişilik takım düzeni oyunun yayılmasıyla birlikte standart hâline geldi.

Basketbol dünyaya nasıl yayıldı?

YMCA ağı sayesinde oyun kısa sürede ABD’nin dört bir yanına ve başka ülkelere ulaştı. Aşağıdaki tablo, oyunun uluslararası bir spora dönüşmesindeki kalıcı dönüm noktalarını gösterir:

FIBA’nın kurucu üyeleri Arjantin, Çekoslovakya, Yunanistan, İtalya, Letonya, Portekiz, Romanya ve İsviçre federasyonlarıydı. 1936 Berlin Olimpiyatları’nda Naismith de tribündeydi ve FIBA kendisini onursal başkan ilan etti. Türkiye açısından da basketbol tarihinin önemli anları vardır: Türkiye, kendi ev sahipliğinde düzenlenen 2010 FIBA Dünya Şampiyonası’nda ikinci olarak tarihindeki en iyi dünya derecesini elde etmiştir.

Sık yapılan yanılgı: Basketbol Amerikalı biri tarafından mı icat edildi?

Oyun ABD’de doğduğu için mucidinin de Amerikalı olduğu sıkça düşünülür. Oysa Naismith Kanada doğumludur ve eğitiminin önemli bir bölümünü Kanada’da almıştır; ABD vatandaşlığına ise daha sonra geçmiştir. Bu nedenle basketbol hem Kanada’da hem ABD’de ortak bir gurur kaynağı olarak görülür. Bir diğer yanılgı da oyunun baştan beri file ve çemberle oynandığıdır; ilk potalar gerçek anlamda şeftali sepetleriydi.

Basketbolun kadınlar arasında yayılması da çok hızlı oldu. Northampton’daki Smith College’da beden eğitimi öğretmeni Senda Berenson, 1892’de oyunu kadın öğrencileri için uyarladı ve kısa süre içinde kendi kurallarını yayımladı. Naismith’in adı ise bugün Springfield’daki Naismith Anıt Basketbol Onur Listesi (Hall of Fame) ile yaşatılmaktadır. Oyunun doğduğu şehirde bulunan bu kurum, basketbol tarihinin en önemli oyuncu, antrenör ve hakemlerini onurlandırır. Basketbolun bir kişinin belirli bir tarihte bilinçli olarak tasarladığı nadir büyük sporlardan biri olması, onu futbol ya da güreş gibi kökeni yüzyıllara yayılan sporlardan ayırır.