Ekosistem nedir?

Ekosistemin bileşenleri nelerdir?

Her ekosistem iki büyük bileşenden oluşur. Biyotik (canlı) bileşenler bitkiler, hayvanlar, mantarlar ve mikroorganizmalardır. Abiyotik (cansız) bileşenler ise ışık, sıcaklık, su, hava, toprak ve minerallerdir. Tansley’in kavrama getirdiği yenilik, canlıları fiziksel çevreleriyle birlikte tek bir inceleme birimi olarak ele almasıydı.

Canlı bileşenler, beslenme biçimlerine göre üç gruba ayrılır:

• Üreticiler: Fotosentez yapan bitkiler, algler ve bazı bakterilerdir. Güneş enerjisini kimyasal enerjiye çevirerek ekosistemin enerji temelini oluşturur. Okyanuslarda bu görevi büyük ölçüde fitoplanktonlar üstlenir.
• Tüketiciler: Besinlerini başka canlılardan sağlayan canlılardır. Bitkilerle beslenen otçullar birincil, otçullarla beslenen etçiller ikincil tüketicidir; daha üst basamaklarda başka etçillerle beslenen etçiller yer alır.
• Ayrıştırıcılar: Başta bakteriler ve mantarlar olmak üzere, ölü organizmaları ve atıkları parçalayan canlılardır. Organik maddedeki mineralleri yeniden toprağa ve suya kazandırırlar.

Besin zinciri ve besin ağı nedir?

Besin zinciri, enerjinin ve maddenin canlılar arasında kimin kimi yediğine göre aktarıldığı doğrusal sıralamadır. Örneğin bir çayırda ot → çekirge → kurbağa → yılan → şahin şeklinde bir zincir kurulabilir. Zincirdeki her basamağa besin basamağı (trofik düzey) denir.

Gerçek ekosistemlerde ise canlıların çoğu birden fazla türle beslenir ve birden fazla türe besin olur. Bu yüzden ilişkiler, birbirine bağlanmış pek çok zincirden oluşan bir besin ağı ile daha doğru gösterilir. Besin ağı ne kadar çeşitli ise bir türün azalması ekosistemi o kadar az sarsar.

Ekosistemde enerji nasıl akar?

Enerji ekosisteme çoğunlukla güneş ışığı olarak girer ve üreticiler tarafından yakalanır. Bir besin basamağından diğerine geçerken enerjinin büyük kısmı canlıların yaşamsal etkinliklerinde kullanılır ve ısı olarak çevreye yayılır. Bu nedenle üst basamaklara aktarılan enerji giderek azalır. Ekoloji derslerinde sıkça anılan genellemeye göre bir basamaktan sonrakine ortalama yaklaşık yüzde 10 enerji aktarılır; gerçek oran ekosisteme göre değişir.

Bu kayıp, besin zincirlerinin neden genellikle dört ya da beş basamaktan uzun olmadığını açıklar. Aynı nedenle bir ekosistemde üreticilerin toplam kütlesi otçullardan, otçullarınki de etçillerden çoğunlukla fazladır. Bu durum basamakların üst üste çizildiği ekolojik piramitlerle gösterilir.

Her ekosistem enerjisini doğrudan Güneş’ten almaz. 1977’de okyanus tabanındaki sıcak su kaynakları olan hidrotermal bacaların çevresinde, güneş ışığının hiç ulaşmadığı derinliklerde zengin canlı toplulukları keşfedildi. Bu ekosistemlerde üretici rolünü, sudaki kükürtlü bileşiklerden kimyasal enerji elde ederek besin üreten bakteriler üstlenir. Bu yolla besin üretimine kemosentez denir.

Ekosistemde madde döngüleri nelerdir?

Enerji ekosistemden tek yönde akıp ısı olarak ayrılırken madde ekosistem içinde sürekli yeniden kullanılır. Başlıca madde döngüleri şunlardır:

Atmosferin yaklaşık yüzde 78’i azot gazıdır, ancak bitkiler bu gazı doğrudan kullanamaz. Azotu bitkilerin kullanabileceği bileşiklere dönüştüren, toprakta ve baklagillerin köklerindeki yumrularda yaşayan azot bağlayıcı bakterilerdir.

Ekosistem türleri nelerdir?

Ekosistemler genel olarak karasal ve sucul olarak ikiye ayrılır. Karasal ekosistemler iklimlerine ve bitki örtülerine göre tropikal yağmur ormanı, savan, çöl, ılıman orman, iğne yapraklı orman ve tundra gibi biyomlar hâlinde sınıflandırılır. Sucul ekosistemler ise tatlı su (göl, akarsu, sulak alan) ve deniz ekosistemleri olarak incelenir. Deniz ekosistemleri Dünya yüzeyinin yüzde 70’inden fazlasını kaplarken tatlı su ekosistemleri yüzeyin yalnızca küçük bir bölümünü oluşturur.

Ekosistemler zamanla nasıl değişir?

Ekosistemler durağan değildir. Bir yanardağ patlamasından sonra oluşan çıplak kayalık ya da terk edilmiş bir tarla, zaman içinde birbirini izleyen canlı topluluklarıyla dolar. Bu sürece ekolojik ardışıklık (süksesyon) denir. Çıplak kayaya ilk yerleşenler genellikle likenler ve yosunlardır; bunlar kayayı yavaşça aşındırıp ince bir toprak tabakası oluşmasına katkıda bulunur. Ardından otsu bitkiler, çalılar ve en sonunda ağaçlar gelir. Her topluluk, ortamı bir sonraki topluluk için uygun hâle getirir.

Bir ekosistemdeki tür çeşitliliği, yani biyolojik çeşitlilik, ekosistemin bozulmalara karşı direncini artırır. Çok sayıda türün bulunduğu bir ekosistemde bir türün azalması, besin ağındaki başka bağlantılarla daha kolay telafi edilebilir.

Ekosistemle ilgili sık yapılan yanılgılar

“Enerji de madde gibi ekosistemde döngü yapar.” Yanlıştır. Madde döngüseldir, enerji ise tek yönlü akar ve sonunda ısı olarak ekosistemden ayrılır; bu yüzden ekosistemlerin sürekli dışarıdan enerji almaları gerekir. “Ayrıştırıcılar ekosistemin önemsiz bir parçasıdır.” Ayrıştırıcılar olmasaydı ölü organizmalar birikir, mineraller üreticilere geri dönemez ve madde döngüleri dururdu.