Evrim nedir?

Darwin ve Wallace ne söyledi?

İngiliz doğa bilimci Charles Darwin, 1831–1836 yılları arasında HMS Beagle gemisiyle yaptığı yolculukta, özellikle Galapagos Adaları’nda topladığı örnekler üzerinde yıllarca çalıştı. Aynı dönemde Malay Takımadaları’nda araştırma yapan Alfred Russel Wallace da benzer bir sonuca ulaştı. İki bilim insanının görüşleri 1858’de Londra’daki Linnean Society’de birlikte sunuldu. Darwin bir yıl sonra, 1859’da Türlerin Kökeni adlı kitabını yayımladı.

Darwin, Galapagos Adaları’nı 1835’te ziyaret etmişti. Adalardaki kuşların ve dev kaplumbağaların adadan adaya farklılık göstermesi düşüncelerini derinden etkiledi. Kitabı yayımlamadan önce bu fikirleri yirmi yılı aşkın bir süre boyunca biriktirdiği gözlemler, yazışmalar ve evcil hayvanlar üzerindeki deneylerle sınadı.

Darwin’den önce Fransız doğa bilimci Jean-Baptiste Lamarck da canlıların zamanla değiştiğini savunmuştu. Lamarck’a göre bireyin yaşamı boyunca kazandığı özellikler yavrularına aktarılıyordu; ancak bu görüş sonraki araştırmalarla desteklenmedi.

Doğal seçilim nasıl işler?

Doğal seçilim, birbirine bağlı birkaç gözleme dayanır:

1. Çeşitlilik: Aynı türün bireyleri birbirinden farklıdır.
2. Kalıtım: Bu farklılıkların bir kısmı yavrulara aktarılır.
3. Aşırı üreme: Canlılar, çevrenin destekleyebileceğinden fazla yavru üretir; kaynaklar herkese yetmez.
4. Farklı başarı: Bulunduğu çevreye daha uygun özellikler taşıyan bireyler daha fazla hayatta kalır ve daha çok yavru bırakır.

Kuşaklar boyunca, avantaj sağlayan kalıtsal özelliklerin popülasyondaki oranı artar. Burada belirleyici olan çevredir: Bir ortamda avantajlı olan özellik, çevre değiştiğinde dezavantaja dönüşebilir. Darwin’in ispinozları üzerinde yıllarca süren alan çalışmaları, kuraklık dönemlerinde gaga büyüklüğünün birkaç kuşak içinde ölçülebilir biçimde değiştiğini göstermiştir.

Darwin, düşüncesini anlatırken insanların binlerce yıldır yaptığı yapay seçilimden de yararlandı. Yetiştiriciler, istedikleri özellikleri taşıyan hayvan ve bitkileri seçip çoğaltarak çok farklı ırk ve çeşitler elde etmişti. Darwin bu örnekte seçici olan insanın yerine doğayı koydu: Doğada seçimi yapan, hayatta kalma ve üreme başarısıdır.

Evrimin mekanizmaları nelerdir?

Darwin kalıtımın nasıl işlediğini bilmiyordu. Gregor Mendel’in kalıtım yasaları ve genetik alanındaki gelişmeler, 1930’lu ve 1940’lı yıllarda doğal seçilimle birleştirildi; bu birleşime modern sentez denir. Bugün evrimin başlıca mekanizmaları şöyle sıralanır:

Evrimin temel birimi bireyler değil, popülasyonlardır. Bir birey yaşamı boyunca evrimleşmez; değişim, popülasyonun gen havuzunda kuşaklar içinde ortaya çıkar.

Evrimin kanıtları nelerdir?

• Fosil kayıtları: Farklı yaştaki kayaç katmanlarında bulunan fosiller, canlı gruplarının zaman içindeki değişimini gösterir.
• Homolog yapılar: Yarasanın kanadı, balinanın yüzgeci ve kedinin ön bacağı farklı işler görse de aynı temel kemik düzenini paylaşır; bu durum ortak bir atayı düşündürür.
• Körelmiş yapılar: Bazı balina türlerinde vücudun içinde kalmış küçük leğen kemiği kalıntıları bulunur.
• Moleküler benzerlik: Akraba türlerin DNA dizileri birbirine daha çok benzer.
• Jeolojik zaman: Radyometrik yaş tayinleri Dünya’nın yaklaşık 4,5 milyar yaşında olduğunu gösterir. Bilinen en eski yaşam izleri 3,5 milyar yıldan daha eskidir; bu uzun süre, evrimsel değişimlerin birikmesine olanak tanır.
• Gözlenen değişimler: Bakterilerde antibiyotik direncinin ortaya çıkması, kısa sürede gözlenebilen evrime örnektir.

Yeni türler nasıl ortaya çıkar?

Bir türden yeni türlerin oluşmasına türleşme denir. En iyi bilinen yol coğrafi yalıtımdır. Bir popülasyon dağ, deniz ya da akarsu gibi bir engelle iki parçaya ayrıldığında, iki grup arasında gen akışı kesilir. Her grup kendi ortamında farklı mutasyonlar biriktirir, farklı seçilim baskılarıyla karşılaşır ve zamanla birbirinden ayrışır. Aradan yeterince uzun zaman geçtiğinde iki grubun bireyleri, karşılaştıklarında bile birbiriyle verimli yavru oluşturamaz hâle gelebilir. Bu duruma üreme yalıtımı denir ve iki ayrı türün oluştuğunu gösterir.

Galapagos Adaları’ndaki ispinozlar bunun bilinen örneklerindendir. Adalara ulaşan ortak atadan türeyen kuşlar, farklı adalardaki farklı besin kaynaklarına göre çeşitlenmiş ve gaga biçimleri birbirinden belirgin biçimde ayrılmıştır.

Fosil kayıtlarında da canlı grupları arasındaki geçişleri gösteren örnekler bulunur. 2004’te Kanada’nın Arktik bölgesinde bulunan ve yaklaşık 375 milyon yıl önce yaşamış Tiktaalik, hem balık hem de karada yaşayan dört ayaklı omurgalı özelliklerini birlikte taşıyan bir fosil olarak bilinir.

Evrimle ilgili sık yapılan yanılgılar

“İnsan maymundan gelmiştir.” Evrim biyolojisi, bugün yaşayan maymunların insanların atası olduğunu söylemez. İnsanların ve diğer büyük maymunların milyonlarca yıl önce yaşamış ortak atalardan ayrıldığını söyler.

“Evrim bir amaca doğru ilerler.” Evrimin önceden belirlenmiş bir yönü yoktur. Canlılar bir ihtiyaç duydukları için yeni özellik geliştirmez; var olan çeşitlilik içinden çevreye uygun olanlar kuşaklar boyunca yaygınlaşır.

“Evrim, yaşamın nasıl başladığını açıklar.” Evrim, var olan canlıların zaman içinde nasıl değiştiğini inceler. Yaşamın cansız maddeden nasıl ortaya çıktığı ayrı bir araştırma alanının konusudur.