Kapadokya nasıl oluştu?

Volkanlar Kapadokya’yı nasıl hazırladı?

Kapadokya’nın bugünkü görünümünün temeli, Miyosen döneminden itibaren İç Anadolu’da yaşanan yoğun volkanik faaliyetlere dayanır. Bu dönemde bölgedeki volkanlar ve çok sayıda volkanik çıkış noktası büyük miktarda kül, pomza ve lav püskürttü. Sıcak kül ve gaz bulutları vadileri doldurarak kalın katmanlar hâlinde yayıldı ve zamanla sıkışıp sertleşti. Bu şekilde oluşan açık renkli, gözenekli kayaca tüf, sıcak kül akıntılarından oluşan türüne ise ignimbirit denir.

Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ bu volkanik sistemin en tanınan dağlarıdır. Volkanik faaliyetler kesintili biçimde sürdüğü için bölgede farklı sertlikte katmanlar üst üste dizildi: Kalın ve yumuşak tüf katmanlarının arasına daha ince ama dayanıklı lav ya da kaynaşmış tüf tabakaları girdi. İşte bu sertlik farkı, bugünkü manzaranın anahtarıdır.

Peribacaları adım adım nasıl oluştu?

1. Katmanlaşma: Volkanik patlamalar sonucunda yumuşak tüf katmanlarının üzerine yer yer daha sert kayaç tabakaları yerleşti.
2. Çatlama: Sert üst tabaka, soğuma ve yer hareketleriyle çatladı; yağmur suları bu çatlaklardan aşağı sızmaya başladı.
3. Aşınma: Yağmur, sel suları, akarsular ve rüzgâr, çatlaklar boyunca alttaki yumuşak tüfü hızla aşındırdı. Kışın donup çözülme de kayaları parçaladı.
4. Koruyucu şapka: Sert kaya parçalarının hemen altındaki tüf, yukarıdan gelen yağmura karşı korunduğu için daha yavaş aşındı ve sütun biçiminde ayakta kaldı.
5. Yıkılma: Zamanla koruyucu şapka düştüğünde altındaki sütun da hızla aşınır ve konik bir tepeye dönüşür.

Bu süreç bugün de devam etmektedir. Yeni peribacaları yavaşça oluşurken eskileri aşınıp yok olur; yani Kapadokya manzarası sabit değil, sürekli değişen bir yeryüzü şeklidir.

İnsanlar kayaları nasıl kullandı?

Tüfün en önemli özelliği, kolayca oyulabilmesi ve hava ile temas ettikçe dış yüzeyinin sertleşmesidir. Bu sayede bölge halkı, binlerce yıl boyunca kayalara konut, ahır, güvercinlik, depo, kilise ve manastır oydu. Göreme’deki kaya kiliselerinde Orta Bizans dönemine ait fresk resimleri günümüze ulaşmıştır.

Bölgenin en dikkat çekici yapıları yer altı şehirleridir. Derinkuyu, sekiz kata ve yaklaşık 55 metre derinliğe ulaşan yapısıyla bölgenin en büyük yer altı yerleşimi olarak bilinir. Kaymaklı da en çok ziyaret edilen yer altı şehirlerinden biridir. Bu yapılarda havalandırma bacaları, su kuyuları, şarap ve yağ işlikleri, ahırlar ve girişleri kapatmaya yarayan büyük taş kapılar bulunur.

UNESCO ve koruma

“Göreme Millî Parkı ve Kapadokya Kayalık Alanları”, 1985’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Hem doğal güzellikleri hem de kültürel değerleri nedeniyle karma (kültürel ve doğal) alan olarak kaydedilen az sayıdaki yerden biridir. Türkiye’nin listeye giren ilk alanları arasındadır.

Peribacası türleri ve öne çıkan vadiler

Kapadokya’daki peribacaları tek tip değildir. Kayaçların sertliği, katmanların kalınlığı ve aşınmanın süresi farklı biçimler ortaya çıkarır:

• Şapkalı peribacaları: Tepesinde koyu renkli, sert bir kaya bloğu bulunan klasik peribacalarıdır. Ürgüp yakınlarındaki Üç Güzeller bu türün en bilinen örneğidir.
• Konik peribacaları: Koruyucu şapkası düşmüş, sivri uçlu tepeye dönüşmüş sütunlardır. İçleri kolayca oyulabildiği için çoğu konut veya güvercinlik olarak kullanılmıştır.
• Çok gövdeli peribacaları: Tek bir tabandan birden fazla sütunun yükseldiği şekillerdir. Paşabağı (Rahipler Vadisi) bu türün güzel örneklerini barındırır.
• Kaya kaleleri: Uçhisar ve Ortahisar gibi, içi oyulmuş büyük kaya kütleleridir. Uçhisar Kalesi bölgenin en yüksek noktalarından biri olarak geniş bir manzara sunar.

Bölgenin vadileri de ayrı bir çekicilik taşır. Güvercinlik Vadisi, kaya yüzeylerine oyulmuş binlerce güvercin yuvasıyla tanınır; bu yuvalarda toplanan güvercin gübresi geçmişte bağ ve bahçelerde gübre olarak kullanılmıştır. Devrent Vadisi, aşınmanın hayvan siluetlerine benzettiği kayalarıyla bilinir. Zelve ise kayalara oyulmuş bir köyün terk edildikten sonra açık hava müzesine dönüştürülmüş hâlidir. Kızılçukur ve Güllüdere vadileri, gün batımında renk değiştiren pembe tonlu kayalarıyla yürüyüşçülerin uğrak yeridir.

Kapadokya’nın yumuşak tüfleri tarım için de elverişlidir. Volkanik topraklar bağcılık için uygundur ve bölgede çok eski çağlardan beri üzüm yetiştirilir. Kayalara oyulmuş serin depolar ise patates, limon ve diğer ürünlerin uzun süre saklanması için bugün de kullanılmaktadır.

Sık yapılan yanılgılar

Peribacalarının lav akıntısının doğrudan katılaşmasıyla oluştuğu sanılır. Oysa peribacası bir “yapım” değil, bir “aşınma” şeklidir: Volkanlar yalnızca ham malzemeyi sağlamış, asıl şekli milyonlarca yıllık erozyon vermiştir. Bir diğer yanılgı, Kapadokya’nın yalnızca Nevşehir’den ibaret olduğudur. Tarihî Kapadokya bölgesi çok daha geniştir ve Kayseri, Aksaray, Niğde ile Kırşehir’in bir kısmını da kapsar. Adının “güzel atlar ülkesi” anlamına geldiği de çok tekrarlanır; ancak bu, Pers kaynaklarında geçen “Katpatuka” adına dair yaygın bir yorumdur ve dil bilimciler arasında kesinlik taşımaz.