Türkiye’nin UNESCO Dünya Mirası alanları hangileri?

Dünya Mirası Listesi nedir?

UNESCO Dünya Mirası Listesi, 1972’de kabul edilen Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme’ye dayanır. Listeye, insanlığın ortak mirası sayılacak “olağanüstü evrensel değere” sahip kültürel ve doğal alanlar alınır. Türkiye bu sözleşmeye 1982’de çıkarılan 2658 sayılı kanunla katılmayı uygun buldu; onay kararı 14 Şubat 1983’te Resmî Gazete’de yayımlandı. Türkiye’den listeye ilk kayıtlar 1985’te yapıldı.

Bir alanın listeye girmesi için önce ülkenin Geçici Listesi’ne alınması, ardından kapsamlı bir aday dosyası hazırlanması gerekir. Dosya, uzman kuruluşlarca değerlendirilir ve kararı her yıl toplanan Dünya Miras Komitesi verir.

Yıllara göre Türkiye’nin dünya mirası alanları

Alanların dağılımında neler dikkat çekiyor?

• İlk yıl en verimli yıllardan biri: 1985’te üç alan aynı anda listeye girdi.
• Uzun bir ara: 1998’deki Troya kaydından sonra 2011’deki Selimiye kaydına kadar on üç yıl boyunca yeni alan eklenmedi.
• İzmir’in iki alanı: Bergama ve Efes, aynı ilde bulunan iki ayrı dünya mirasıdır.
• Tamamen doğal alan yok: Türkiye’nin listesinde yalnızca doğal değerleri nedeniyle kaydedilmiş bir alan bulunmaz; doğal değerler, iki karma alanda kültürel değerlerle birlikte tanınmıştır.
• Çok parçalı kayıt: Ahşap hipostil camiler; Afyon Ulu Camii, Ankara Aslanhane Camii, Sivrihisar Ulu Camii, Beyşehir Eşrefoğlu Camii ve Kastamonu Kasabaköy Mahmut Bey Camii’nden oluşan tek bir kayıttır.

Son eklenen alan: Sardes ve Bin Tepe

Manisa’nın Salihli ilçesindeki Sardes, MÖ 7. ve 6. yüzyıllarda güçlü bir krallık olan Lidya’nın başkentiydi. Lidyalılar, tarihte madeni parayı ilk kullanan topluluklardan biri olarak bilinir. Kentin kuzeyindeki Bin Tepe ise Lidya krallarının ve soylularının gömüldüğü yüzden fazla tümülüsün yer aldığı geniş bir nekropoldür. Alan, Temmuz 2025’te Paris’te yapılan Dünya Miras Komitesi’nin 47. oturumunda listeye alındı ve Türkiye’nin 22. dünya mirası oldu.

Geçici Liste ve sıradaki adaylar

Türkiye’nin Geçici Liste’sinde, aday olabilecek yaklaşık 80 alan bulunmaktadır. Bu sayı, Türkiye’yi geçici listesi en kalabalık ülkeler arasına yerleştirir. Listede Kekova, Termessos, Tuz Gölü, Kızılırmak Deltası, Mardin Kültürel Peyzajı ve Zeugma gibi farklı türde alanlar yer alır. Ayrıca Türkiye, Dünya Miras Komitesi’nin 2027’deki 49. oturumuna İstanbul’da ev sahipliği yapacaktır.

Bir alan hangi kriterlerle listeye girer?

UNESCO, bir alanın “olağanüstü evrensel değer” taşıyıp taşımadığını on kritere göre değerlendirir. Bunlardan ilk altısı (i-vi) kültürel, son dördü (vii-x) doğal kriterlerdir. Kültürel kriterler arasında insan yaratıcılığının başyapıtı olmak, bir uygarlığın ya da kültürel geleneğin eşsiz tanığı olmak ve insanlık tarihinin önemli bir evresini temsil eden bir yapı ya da peyzaj örneği olmak gibi ölçütler bulunur. Doğal kriterler ise olağanüstü doğal güzellikleri, yer tarihinin önemli evrelerini, ekolojik süreçleri ve biyolojik çeşitliliği kapsar.

Bir alanın listeye girebilmesi için en az bir kriteri karşılaması yeterlidir; ancak bunun yanında özgünlüğünü ve bütünlüğünü koruması, yasal koruma altında olması ve uygulanabilir bir yönetim planına sahip olması da beklenir. Karma alanlar, hem kültürel hem doğal kriterlerden en az birini karşılayan alanlardır. Göreme-Kapadokya ve Hierapolis-Pamukkale bu nedenle iki yönlü değerlendirilmiştir.

Listeye girmek, bir alan için hem uluslararası tanınırlık hem de sorumluluk anlamına gelir. Taraf devletler, alanın korunma durumunu düzenli olarak UNESCO’ya raporlar. Alanın çevresinde yapılacak büyük inşaat projeleri de bu çerçevede değerlendirilir. Böylece dünya mirası olmak, yalnızca bir prestij unvanı değil, uzun vadeli bir koruma taahhüdü hâline gelir.

Sık yapılan yanılgılar

En sık karıştırılan konu, Dünya Mirası Listesi ile Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’nin aynı şey sanılmasıdır. Kahve kültürü, ebru sanatı ya da Nevruz gibi unsurlar somut olmayan miras listesindedir ve dünya mirası alanı sayısına eklenmez. Bir diğer yanılgı, geçici listedeki alanların dünya mirası sayılmasıdır; bu alanlar yalnızca adaydır.