Kırkpınar Yağlı Güreşleri nedir?

Kırkpınar’ın kökeni hangi efsaneye dayanır?

Kırkpınar adı, güreşlerin ilk yapıldığı rivayet edilen ve bugün Yunanistan sınırları içinde kalan, Edirne yakınlarındaki bir yerden gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığı rivayete göre Kırkpınar güreşlerinin tarihi Orhan Bey dönemine kadar uzanır: Şehzade Süleyman Paşa ile birlikte Rumeli’ye geçen kırk gazi, konakladıkları yerde aralarında güreş tutmuştur. Efsaneye göre bu yiğitlerden ikisi saatlerce güreşmesine rağmen birbirini yenemez ve sonunda yorgunluktan ölür. Arkadaşları onları güreştikleri yere gömer; daha sonra mezarlarının bulunduğu yerde pınarlar fışkırır ve yöre “Kırkpınar” adını alır.

Bu anlatı, Türk güreşlerinde süre sınırı olmamasının sembolik bir açıklaması olarak da görülür. Gerçekten de geleneksel yağlı güreşte eskiden süre sınırı yoktu; güreş, iki pehlivandan biri yenilene kadar sürerdi. Günümüzde ise organizasyonun düzenli ilerlemesi için güreşlere süre konulmakta, süre sonunda sonuç çıkmazsa belirlenen kurallara göre karar verilmektedir.

Kırkpınar bugün nerede ve nasıl düzenlenir?

Asıl Kırkpınar mevkii bugün Yunanistan sınırları içinde kaldığından güreşler uzun süredir Edirne’de yapılmaktadır. Bugün organizasyon her yıl temmuz ayının ilk yarısında, Tunca Nehri kıyısındaki Sarayiçi Er Meydanı’nda yapılmaktadır. Güreşler birkaç gün sürer; ilk günlerde küçük boyların pehlivanları, son gün ise büyük orta, başaltı ve baş pehlivanlar meydana çıkar.

Festival yalnızca güreş müsabakalarından ibaret değildir. Altın kemer şehirde törenle dolaştırılır, Selimiye Camii’nde dualar okunur, davul ve zurna ekipleri festival boyunca geleneksel güreş havaları çalar. UNESCO’nun tanımına göre festival, her kültürden, bölgeden ve yaştan erkeklerin katılımına açıktır.

Yağlı güreşin temel kuralları ve terimleri nelerdir?

Yağlı güreşte pehlivanlar, manda ya da dana derisinden yapılan ve “kispet” adı verilen deri pantolonu giyer. Güreş öncesinde vücutları zeytinyağı ile yağlanır; bu nedenle rakibi tutmak oldukça zordur ve güreş büyük ölçüde teknik, denge ve dayanıklılık gerektirir. Galibiyet için sırtın yere değdirilmesi şart değildir; TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre rakibin pes etmesi, kispetinin yırtılması ya da çıkarılması, göbeğinin açılacak şekilde düşürülmesi gibi durumlar da galibiyet sayılır.

Pehlivanlar yaş ve tecrübeye göre boylara ayrılır. TDV İslâm Ansiklopedisi geleneksel yağlı güreşte beş derece sayar: deste, küçük orta, büyük orta, başaltı ve baş. Günümüz organizasyonlarında bu sınıflandırmaya ek boylar da kullanılmaktadır.

Kırkpınar gibi kalabalık organizasyonlarda aynı boyda güreşecek bütün çiftler meydanda aynı anda güreşe tutuşur. Yenilen pehlivan meydanı terk eder, kazananlar yeniden eşleşir ve güreş, en sona kalan çiftin sonucu belli olana kadar sürer. Osmanlı döneminde saray dışındaki güreşler daha çok panayırlarda, bayram ve düğün şenliklerinde yapılırdı; Kırkpınar bu panayır güreşlerinin en önemlisi olarak kabul edilirdi. Bu köklü gelenek, festivalin bugünkü törensel yapısına da yansımıştır.

Cazgır ve Kırkpınar ağası ne iş yapar?

Kırkpınar’ın en renkli figürlerinden biri cazgırdır. Cazgır, meydana çıkan pehlivanları yüksek sesle, manzum sözlerle ve özelliklerini sayarak tanıtır, güreş öncesinde dua eder. Cazgırlar genellikle eski pehlivanlar arasından çıkar. “Alta geldim diye yerinme, üste çıktım diye sevinme” gibi dizeler, cazgır dualarının bilinen bölümlerindendir.

Kırkpınar ağası ise organizasyonun geleneksel hamisidir. Eski gelenekte güreşlerin son gününde meydanda dolaştırılan bir kuzu açık artırmaya çıkarılır, en yüksek fiyatı veren kişi ertesi yılın ağası olurdu. Ağa, festivali kırk davul ve zurna ekibinin katıldığı bir törenle başlatır.

Altın kemer nasıl kazanılır?

Baş boyunda şampiyon olan pehlivan “Türkiye Başpehlivanı” unvanını ve altın kemeri kazanır. Ancak kemerin temelli sahibi olmak için başpehlivanlığı üç yıl üst üste elde tutmak gerekir. Bu nedenle altın kemer, Türk güreş dünyasının en prestijli ödüllerinden biri olarak görülür. Kırkpınar tarihinde başpehlivanlığı en uzun süre elinde tutan isim olarak “Gaddar” lakabıyla da bilinen Kel Aliço anılır.

Altın kemerin bu kadar değerli olmasının nedeni, Kırkpınar’da başpehlivanlığın yalnızca fiziksel güçle değil, uzun yıllar süren disiplinle kazanılmasıdır. Pehlivanlar genellikle çocuk yaşta deste boyunda güreşe başlar ve yıllar içinde boy boy yükselerek baş pehlivanlar arasına girmeye çalışır. Usta-çırak ilişkisi bu yolculuğun temelini oluşturur.

Kırkpınar neden UNESCO listesinde?

Kırkpınar Yağlı Güreş Festivali, 2010’da UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne kaydedildi. UNESCO’nun değerlendirmesinde pehlivanların cömertlik, dürüstlük, saygı ve geleneğe bağlılık gibi değerlerle örnek kişiler olarak görüldüğü, bilginin usta-çırak ilişkisiyle kuşaktan kuşağa aktarıldığı vurgulanır. Böylece Kırkpınar yalnızca bir spor müsabakası değil, müziği, ritüelleri ve sözlü geleneğiyle yaşayan bir kültürel miras olarak tanınmıştır.

• Festival, dünyanın hâlâ sürdürülen en eski spor organizasyonlarından biri olarak anılır.
• Güreşler, Osmanlı döneminde panayır güreşlerinin en önemlisi sayılıyordu.
• Bugün de yağlı güreş, Türkiye’nin pek çok yöresinde yerel festivallerle yaşatılmaktadır.