Tanzimat edebiyatı nedir?

Tanzimat edebiyatı nasıl ortaya çıktı?

Osmanlı Devleti’nde 1839’da ilan edilen Tanzimat Fermanı, devlet yönetiminde Batı örneğine dayalı yenileşmenin simgesi oldu. Bu ortamda Avrupa’da eğitim gören ya da Fransızca bilen aydınlar, Batı’daki edebî türleri ve düşünceleri tanımaya başladı. Edebiyattaki asıl kırılma ise gazeteyle geldi. Şinasi ile Agâh Efendi’nin 1860’ta çıkardığı Tercümân-ı Ahvâl, devlet dışındaki ilk özel Türk gazetesiydi. Şinasi bu gazetede yeni fikirleri yaymakla kalmadı, “tefrika” ve “abone” gibi kavramları da yerleştirdi. Bu nedenle edebiyat tarihçileri yeni dönemin başlangıcı olarak genellikle 1860’ı kabul eder. Gazete, aynı zamanda yazarların düşüncelerini tartıştığı bir kamusal alan yarattı.

Gazete, Tanzimat yazarları için halka ulaşmanın en etkili aracıydı. Halkı eğitme amacıyla yazı yazan sanatçılar, divan edebiyatının ağır dilinden daha anlaşılır bir dile doğru ilk adımları attı. Bu süreç dönem boyunca tutarlı bir biçimde ilerlemese de Türkçenin sadeleşmesi tartışması bu yıllarda başladı.

Dönemin yazarları yeni türleri de Türk okuruyla tanıştırdı. Gazete makalesi, roman, hikâye, tiyatro, edebî eleştiri ve anı bu dönemde gelişti. Çeviriler bu süreçte öncü rol oynadı: Şinasi’nin 1859’da yayımladığı Tercüme-i Manzûme Fransız şiirinden yapılan ilk çeviriler arasında yer alır. Tiyatro da kısa sürede halkla buluştu; Namık Kemal’in Vatan yahut Silistre oyunu 1873’te İstanbul’da Gedikpaşa’daki Osmanlı Tiyatrosu’nda sahnelendiğinde büyük coşku yarattı. Oyunun ardından yaşanan olaylar yazarın Magosa’ya sürgün edilmesiyle sonuçlandı; Namık Kemal sürgünde geçen bu yıllarda İntibah başta olmak üzere pek çok eserini yazdı.

Birinci ve ikinci kuşak arasındaki fark nedir?

Birinci kuşak edebiyatı bir araç olarak gördü: Amaç halkı bilgilendirmek, yeni kavramları tanıtmak ve toplumu değiştirmekti. İkinci kuşak ise siyasi baskının arttığı bir dönemde bireysel duygulara ve sanatın estetik yönüne yöneldi. Bu yönelim daha sonra Servetifünun topluluğunu hazırlayacaktır.

İki kuşak arasındaki en çarpıcı fark şiirde görülür. Birinci kuşak yeni düşünceleri çoğunlukla eski kalıplar içinde dile getirirken ikinci kuşak, özellikle Abdülhak Hâmit’in şiirlerinde, biçim bakımından da yeni denemelere girişmiştir. Recaizade ile Muallim Naci arasındaki kafiye tartışması gibi polemikler de bu kuşağın döneminde yaşanmış ve edebiyatın yönü üzerine canlı bir tartışma ortamı oluşturmuştur.

Dönemin önemli sanatçıları kimlerdir?

• Şinasi: Gazeteci ve şair. Tercüme-i Manzûme adlı şiir çevirileriyle Fransız şiirini tanıttı; Şair Evlenmesi ile Batılı anlamda ilk yerli tiyatro eserini yazdı.
• Namık Kemal: “Vatan şairi” olarak anılır. Vatan yahut Silistre oyunu, İntibah ve Cezmi romanları ile Hürriyet Kasidesi en bilinen eserlerindendir.
• Ziya Paşa: Hem eski hem yeni edebiyatı tanıyan bir şairdir. Terkîb-i Bend’i ve divan şiirinden seçmelerin yer aldığı Harâbât adlı antolojisiyle bilinir.
• Ahmet Mithat Efendi: Halkı okumaya alıştırmak için çok sayıda roman ve hikâye yazdı. Felâtun Bey ile Râkım Efendi en tanınmış romanıdır.
• Recaizade Mahmut Ekrem: Araba Sevdası romanıyla ve Talîm-i Edebiyat adlı edebiyat kuramı kitabıyla tanınır; kafiyenin göz için değil kulak için olduğunu savunmuştur.
• Abdülhak Hâmit Tarhan: Eşine yazdığı Makber şiiri ve tiyatrolarıyla tanınan, “Şair-i Âzam” diye anılan şair.

Tanzimat döneminin edebiyattaki ilkleri nelerdir?

1. İlk özel gazete: Tercümân-ı Ahvâl (1860, Şinasi ve Agâh Efendi)
2. Batılı anlamda ilk yerli tiyatro eseri: Şair Evlenmesi (Şinasi)
3. İlk çeviri roman: Telemak (Yusuf Kâmil Paşa, 1862)
4. İlk yerli roman: Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (Şemseddin Sami, 1872)
5. İlk edebî roman: İntibah (Namık Kemal, 1876)
6. İlk realist roman denemesi: Araba Sevdası (Recaizade Mahmut Ekrem)

Bu ilkler listesi sınavlarda sıkça sorulur. Ancak “ilk” nitelemelerinin bir kısmı tanıma bağlıdır; örneğin ilk romanın hangisi sayılacağı konusunda farklı görüşler vardır.

Sık yapılan yanılgılar

“Tanzimat edebiyatı 1839’da başlar.” 1839, siyasi Tanzimat döneminin başlangıcıdır. Edebî dönemin başlangıcı olarak 1860 kabul edilir.

“Tanzimat yazarları divan edebiyatını tamamen terk etti.” Özellikle birinci kuşak şairleri aruzu ve gazel, kaside gibi eski nazım şekillerini kullanmayı sürdürdü. Yenilik daha çok konu ve türlerde görüldü. Ziya Paşa, yazılarında eski edebiyatı hem eleştirmiş hem de ondan vazgeçmemiştir.

“Tanzimat romanları teknik bakımdan olgundur.” Bu dönemin romanları türün ilk denemeleridir. Yazarın araya girip okura seslenmesi, tesadüflerin çokluğu ve karakterlerin iyi-kötü diye keskin ayrılması bu romanlarda sık görülür. Tekniğin olgunlaşması Servetifünun döneminde gerçekleşmiştir.