Türkiye’nin en büyük gölü hangisi?

Van Gölü nasıl oluştu?

Van Gölü, Doğu Anadolu’da Van ve Bitlis illeri arasında yer alır. Gölün bulunduğu alan, tektonik hareketlerle oluşmuş bir çöküntü havzasıdır. Bu havzanın suları eskiden batıya, Muş ovası yönüne akıyordu. Yaklaşık 200 bin yıl kadar önce Nemrut Dağı’ndan akan lavlar bu çıkışı kapatınca sular havzada birikmeye başladı. Bu nedenle Van Gölü, ders kitaplarında “volkanik set gölü” örneği olarak anlatılır.

Gölün bir gideğeni, yani suyunu denize ya da başka bir akarsuya taşıyan bir çıkışı yoktur. Göle dökülen derelerin getirdiği su yalnızca buharlaşmayla kaybedilir. Kapalı havzalarda buharlaşma, suda çözünmüş tuzların zamanla birikmesine yol açar.

Neden sodalı ve neden donmuyor?

Van Gölü’nün suyu yalnızca tuzlu değil, aynı zamanda sodalıdır; yani suda sodyum karbonat oranı yüksektir. Suyun pH değeri yaklaşık 9,8’dir ve bu değer gölü belirgin biçimde bazik yapar. Volkanik kayaçlardan çözünen mineraller ve kapalı havzadaki buharlaşma bu yapının temel nedenleridir. Sodalı su, deterjan gibi köpürdüğü için eskiden yöre halkı göl suyunu çamaşır yıkamada kullanmıştır.

Gölün yüzeyi, bölgedeki sert kışlara rağmen genellikle donmaz. Bunun başlıca nedeni suyun tuzluluğunun donma noktasını düşürmesi ve gölün büyük su kütlesinin ısıyı uzun süre korumasıdır.

Gölün canlıları ve adaları

Sodalı su pek çok balık türü için uygun değildir. Gölde yaşayabilen tek balık türü, yalnızca bu havzada bulunan inci kefalidir (Alburnus tarichi). İnci kefali her ilkbaharda göle dökülen tatlı su derelerine çıkarak yumurtlar; bu göç, bölgede koruma altındadır ve üreme döneminde avlanma yasaktır. Gölde ayrıca sodalı ortama uyum sağlamış mikrobiyalitler, yani mikroorganizmaların oluşturduğu kireçli yapılar da bulunur.

Van Gölü’nün dört adası vardır: Akdamar, Çarpanak, Adır ve Kuş Adası. Bunlardan en tanınmışı, 10. yüzyıldan kalma Akdamar Kilisesi’nin bulunduğu Akdamar Adası’dır.

Türkiye’nin en büyük gölleri

Tuz Gölü çok sığ olduğu için alanı mevsime göre büyük değişiklik gösterir; yazın büyük bölümü kurur ve yüzeyi tuz tabakasıyla kaplanır. Türkiye’nin tuz ihtiyacının önemli bir kısmı bu gölden karşılanır. Beyşehir Gölü ise Türkiye’nin en büyük tatlı su gölü olarak bilinir.

Türkiye’deki göller nasıl oluşur?

Türkiye, farklı jeolojik süreçlerin bir arada görüldüğü bir ülke olduğu için göl türleri bakımından da zengindir. Göller oluşumlarına göre şöyle sınıflandırılır:

• Tektonik göller: Yer kabuğunun çökmesiyle oluşan alanlarda su birikmesiyle meydana gelir. Tuz Gölü, Burdur Gölü, Sapanca ve İznik gölleri örnektir.
• Volkanik göller: Bir yanardağın krater ya da kalderasında oluşan göllerdir. Nemrut Krater Gölü ve Konya Karapınar’daki Meke Gölü bu türdendir.
• Volkanik set gölleri: Lavların bir vadinin önünü kapatmasıyla oluşur; en büyük örneği Van Gölü’dür.
• Karstik göller: Kireçtaşı gibi suda eriyebilen kayaçların çözünmesiyle oluşan çukurlarda bulunur. Göller Yöresi’ndeki bazı göller tektonik ve karstik süreçlerin birlikte etkisiyle oluşmuştur.
• Heyelan set gölleri: Bir yamaçtan kopan toprak ve kaya kütlesinin vadiyi kapatmasıyla oluşur. Erzurum’daki Tortum Gölü bu türdendir.
• Alüvyal set gölleri: Akarsuların taşıdığı malzemenin bir koyun ya da vadinin önünü kapatmasıyla oluşur. Büyük Menderes’in biriktirdiği alüvyonlarla denizden ayrılan Bafa Gölü buna örnektir.
• Kıyı set gölleri (lagünler): Kıyı akıntılarının biriktirdiği kumların bir koyu denizden ayırmasıyla oluşur. İstanbul’daki Küçükçekmece ve Büyükçekmece gölleri örnektir.

Göllerin suyunun tatlı ya da tuzlu olması, büyük ölçüde bir gideğeninin olup olmamasına bağlıdır. Suyunu bir akarsuyla dışarı aktaran göller genellikle tatlı, kapalı havzalardaki göller ise tuzlu ya da sodalıdır.

Göller yalnızca su kaynağı değil, aynı zamanda önemli yaşam alanlarıdır. Van Gölü havzası, Tuz Gölü ve Göller Yöresi’ndeki sulak alanlar, flamingolar başta olmak üzere pek çok kuş türü için üreme ve konaklama yeridir. Son yıllarda kuraklık ve aşırı su kullanımı nedeniyle birçok gölde su seviyesinin düştüğü gözlenmektedir; Tuz Gölü ve Beyşehir Gölü bu açıdan en çok izlenen göller arasındadır.

Göllerin korunması için bazı göller ve çevreleri milli park, tabiat parkı ya da sulak alan statüsüyle koruma altına alınmıştır.

Sık yapılan yanılgılar

• “En büyük göl Tuz Gölü’dür”: Tuz Gölü ikinci sıradadır; Van Gölü onun iki katından da büyüktür.
• “Van Gölü krater gölüdür”: Van Gölü bir volkanın krateri değildir. Krater gölü örneği, hemen batısındaki Nemrut Dağı’nın kalderasında bulunan Nemrut Krater Gölü’dür.
• “Baraj gölleri de bu sıralamaya girer”: Doğal göller ile insan yapımı baraj gölleri ayrı değerlendirilir. En büyük baraj gölü Fırat üzerindeki Atatürk Barajı’nın gölüdür.