Uçağı kim icat etti?

Wright Kardeşler’den önce kimler uçmaya çalıştı?

İnsanın uçma isteği çok eskidir, ancak bilimsel uçuş çalışmaları 19. yüzyılda hız kazandı. Mühendisler önce kanat şeklini ve kaldırma kuvvetini anlamaya çalıştı. Alman mühendis Otto Lilienthal 1890’larda yüzlerce planör uçuşu yaptı ve elde ettiği verileri yayımladı; 1896’daki bir kazada hayatını kaybetti. Lilienthal’in çalışmaları Wright Kardeşler’e de ilham verdi.

Osmanlı’da ise 17. yüzyılda yaşadığı anlatılan Hezarfen Ahmed Çelebi’nin uçuşu meşhurdur. Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sine göre Hezarfen, Okmeydanı’nda kanat denemeleri yaptıktan sonra Galata Kulesi’nden havalanıp Üsküdar’daki Doğancılar meydanına inmiştir. Bu olay yalnızca Evliya Çelebi’nin anlatımından bilinir; TDV İslâm Ansiklopedisi maddesinin yazarı, yaklaşık 3.200 metrelik bu mesafenin kol gücüyle aşılmasının güç olduğunu, ancak basit bir planörle hava akımlarından yararlanılmış olabileceğini belirtir.

Wright Kardeşler’in çalışmalarına yön veren önemli bir fikir, öncülerin bıraktığı verileri sorgulamaktı. Planör denemelerinde kanatların beklenenden daha az kaldırma kuvveti ürettiğini görünce mevcut tablolara güvenmek yerine kendi ölçümlerini yapmaya karar verdiler. Bu titiz yaklaşım, başarılarının şans eseri değil, sistemli deney ve gözlemin ürünü olduğunu gösterir.

Wright Kardeşler uçmayı nasıl başardı?

Wilbur ve Orville Wright, Ohio’nun Dayton şehrinde bisiklet tamir ve üretimi yapan iki kardeşti. Uçuş sorununa sistemli bir mühendislik yaklaşımıyla eğildiler. Onlara göre üç temel mesele vardı: kaldırma kuvveti üreten kanatlar, uçağı ileri götürecek bir güç kaynağı ve havadaki aracı kontrol edebilmek.

• Kanat tasarımlarını iyileştirmek için kendi rüzgâr tünellerini kurup yüzlerce kanat modelini test ettiler.
• Uçağın yanlara yatmasını kontrol etmek için kanat uçlarını bükme yöntemini geliştirdiler.
• Uygun ağırlıkta motor bulamayınca, yardımcıları Charlie Taylor ile hafif bir benzinli motor yaptılar.
• Pervaneleri de kendileri tasarlayarak onları dönen kanatlar gibi ele aldılar.

Kardeşler 1900–1902 yılları arasında planörlerle deneyler yaptı. Uçuş denemeleri için güçlü ve düzenli rüzgârları, yumuşak kumulları olan Kuzey Karolina kıyısındaki Kitty Hawk bölgesini seçtiler.

Wright Kardeşler’in başarısının sırrı, bir uçağın üç eksende kontrol edilmesi gerektiğini kavramalarıydı: Burnun yukarı aşağı hareketi (yunuslama), sağa sola dönme (sapma) ve kanatların bir yana yatması (yalpa). Kuşları gözlemleyen kardeşler, kuşların dengeyi kanat uçlarının açısını değiştirerek sağladığını fark etti ve bu fikri kanatları bükerek uyguladı. Bu yaklaşım, uçağı rüzgâra bırakılmış bir planör olmaktan çıkarıp pilotun yönetebildiği bir araca dönüştürdü.

17 Aralık 1903’te ne oldu?

O sabah saat 10.35’te Orville Wright uçağın pilot yerine geçti. Saatte yaklaşık 43 km hızla esen soğuk bir rüzgâra karşı, raya yerleştirilmiş uçak hareket etti ve havalandı. Uçuş yaklaşık 12 saniye sürdü; uçak kalkış noktasından yaklaşık 37 metre (120 fit) ötede kuma indi. Yakındaki can kurtarma istasyonundan John Daniels, uçağın havadaki ünlü fotoğrafını çekti.

Aynı gün kardeşler sırayla dört uçuş yaptı. Dördüncü uçuştan sonra güçlü bir rüzgâr, yerdeki uçağı devirip hasar verdi ve 1903 Flyer bir daha uçmadı. Uçak bugün Washington’daki Smithsonian Ulusal Hava ve Uzay Müzesi’nde sergilenmektedir.

1903 Flyer, ladin ağacı ve kumaştan yapılmış çift kanatlı bir uçaktı. Pilot, alt kanadın üzerinde yüzüstü uzanarak uçağı yönetiyordu. Uçağın kalkışı için tekerlek yerine yere döşenmiş tahta bir ray kullanıldı. ABD Milli Park Servisi’ne göre uçak yaklaşık 274 kilogram ağırlığındaydı; rüzgâra karşı kalkış yapılması, yer hızının düşük kalmasına rağmen yeterli hava hızına ulaşılmasını sağladı.

İlk uçuştan sonra ne oldu?

1903 uçuşu başlangıçta fazla ilgi görmedi. Kardeşler sonraki yıllarda Dayton yakınlarında çalışmalarını sürdürerek dakikalarca havada kalabilen, dönüş yapabilen uçaklar geliştirdiler. 1908’de Avrupa’da ve ABD’de yaptıkları gösteri uçuşları, uçağın gerçek bir ulaşım aracı olabileceğini dünyaya kanıtladı. Birkaç yıl içinde havacılık hızla gelişti ve Birinci Dünya Savaşı’nda uçaklar askerî amaçlarla kullanılmaya başlandı.

1905’te geliştirdikleri üçüncü uçakla kardeşler, yarım saati aşan uçuşlar yapabildi ve sekiz çizerek dönüşler gerçekleştirdi. 1908’de Wilbur’un Fransa’daki gösterileri, Avrupa’daki havacıları derinden etkiledi; aynı yıl Orville ABD Ordusu için yaptığı deneme uçuşlarında bir kaza geçirdi ve yanındaki yolcu hayatını kaybetti. Bu olay, motorlu uçuşun ilk yıllarındaki risklerin de bir göstergesi oldu. Sonraki on yılda uçak tasarımı hızla değişti; motor güçleri arttı, kapalı gövdeli ve tek kanatlı uçaklar ortaya çıktı.

Sık yapılan yanılgılar

Wright Kardeşler’in ilk uçan insanlar olduğu düşüncesi yanlıştır. Sıcak hava balonları 18. yüzyılın sonundan beri insan taşıyordu, Lilienthal gibi öncüler de planörlerle uçmuştu. Wright Kardeşler’in ilki, havadan ağır, motorlu ve pilot tarafından kontrol edilebilen bir aracın sürekli uçuşudur. Bu tanımdaki “kontrol” vurgusu önemlidir; kardeşlerin geliştirdiği üç eksenli kontrol anlayışı, modern uçakların da temelini oluşturur.