Bağışıklık sistemi nedir?

Vücudun ilk savunma hattı nedir?

Bağışıklık sistemi denildiğinde akla önce hücreler gelir; ancak savunmanın ilk basamağı fiziksel engellerdir. MSD Manuals’a göre deri, kornea ve solunum, sindirim, idrar ve üreme yollarını döşeyen zarlar pek çok mikrobun vücuda girmesini doğrudan engeller. Bu engeller yalnızca birer duvar değildir; ter, gözyaşı ve mukus gibi salgılar bakterileri parçalayabilen enzimler içerir. Hava yollarındaki mukus mikropları yakalar, midedeki asit ise besinle gelen birçok mikrobu etkisiz hâle getirir.

Bu engeller aşıldığında, örneğin derideki bir kesik ya da yanık nedeniyle, mikroplar dokulara ulaşır ve bağışıklık hücreleri devreye girer.

Doğal ve kazanılmış bağışıklık arasındaki fark nedir?

Bağışıklık sistemi iki ana koldan oluşur. İkisi birbirinden bağımsız değil, sürekli iş birliği içinde çalışır:

Doğal bağışıklık, bir istilacıyla daha önce karşılaşmış olmayı gerektirmez ve ilk dakikalardan itibaren çalışır. Kazanılmış bağışıklık ise yeni bir mikropla ilk karşılaşmada devreye girmek için zamana ihtiyaç duyar. Ancak bir kez geliştiğinde aynı mikroba karşı çok daha hızlı ve güçlü bir yanıt verebilir.

Bağışıklık hücreleri nelerdir?

Bağışıklık sisteminin hücrelerinin büyük bölümü akyuvarlardır (lökositler). Her birinin farklı bir uzmanlık alanı vardır:

• Nötrofiller: Bakterileri ve diğer yabancı hücreleri yutarak yok eder; enfeksiyon bölgesine ilk ulaşan hücreler arasındadır.
• Makrofajlar: Büyük yutucu hücrelerdir. İstilacıları yutar ve T hücrelerinin mikrobu tanımasına yardım eder. Akciğer, deri ve karaciğer gibi dokularda yerleşik olarak bulunur.
• Doğal öldürücü (NK) hücreler: Virüs bulaşmış hücreler gibi anormal hücreleri önceden tanımaya gerek duymadan yok eder.
• B lenfositleri: Karşılaştıkları antijene özgü antikorlar üretir.
• T lenfositleri: Yardımcı, öldürücü (sitotoksik) ve düzenleyici türleri vardır. Yardımcı T hücreleri yanıtı koordine eder, öldürücü T hücreleri enfekte hücreleri yok eder, düzenleyici T hücreleri ise yanıtın aşırıya kaçmasını önler.
• Eozinofil ve bazofiller: İltihap ve alerjik tepkilerde rol oynayan maddeler salgılar; eozinofiller parazitlere karşı savunmada da görev alır.

Antikorlar nasıl çalışır?

Antikorlar, B lenfositlerinin ürettiği ve immünoglobulin olarak da adlandırılan Y biçimli proteinlerdir. Her antikor yalnızca belirli bir antijene, yani yabancı bir yapının belirli bir bölümüne bağlanır. Bu bağlanma iki sonuç doğurabilir: Antikor mikrobu doğrudan etkisiz hâle getirebilir ya da onu bağışıklık sisteminin diğer elemanlarının saldırısı için işaretleyebilir.

Bir enfeksiyon sona erdiğinde, savaşa katılan bağışıklık hücrelerinin çoğu ölür. Ancak bellek hücreleri adı verilen bir grup lenfosit uzun süre yaşamaya devam eder. Aynı mikrop yeniden girdiğinde bu hücreler onu hızla tanır ve ilk karşılaşmadakinden çok daha güçlü bir yanıt başlatır. Aşıların temel mantığı da bağışıklık sistemine, hastalığa yol açmadan bu belleği kazandırmaktır.

Bağışıklık sisteminin organları nelerdir?

Bağışıklık hücreleri vücudun her yerinde dolaşsa da belirli organlarda üretilir, eğitilir ve toplanır. MSD Manuals bu organları iki gruba ayırır. Birincil lenf organları olan kemik iliği tüm akyuvar türlerini üretir; göğüs kemiğinin arkasındaki timus ise T hücrelerini, yabancı antijenleri tanıyıp vücudun kendi yapılarına saldırmayacak biçimde eğitir. İkincil lenf organları olan dalak, lenf düğümleri, bademcikler, apandis ve ince bağırsaktaki Peyer plakları ise mikropları yakalar ve bağışıklık yanıtlarının geliştiği merkezler olarak çalışır.

Lenf düğümleri, vücuttaki doku sıvısını toplayan lenf damarlarının üzerinde dizilmiş küçük filtre istasyonları gibidir. Boyun, koltuk altı ve kasık bölgesinde yoğunlaşan bu düğümlerin bir enfeksiyon sırasında büyüyüp hassaslaşması, içlerinde yoğun bir bağışıklık faaliyeti olduğunu gösterir.

Kanın içinde dolaşan akyuvarlar, gerektiğinde damar duvarındaki aralıklardan geçerek dokulara göç edebilir. Bu sayede bağışıklık hücreleri, vücudun hangi bölgesinde bir tehdit ortaya çıkarsa çıksın kısa sürede oraya ulaşabilir. Lenf sistemi ise dokulardan topladığı sıvıyı ve bu sıvıdaki yabancı maddeleri lenf düğümlerinden geçirerek yeniden kana döndürür; böylece bağışıklık sistemine sürekli bir “keşif” imkânı sağlar.

İltihap neden oluşur?

Bir doku zarar gördüğünde ya da enfeksiyon kaptığında bağışıklık sistemi o bölgeye daha fazla hücre çekmek için kimyasal sinyaller salgılar. Kan akışı artar ve damar duvarları daha geçirgen hâle gelir. Bölgede görülen kızarıklık, sıcaklık ve şişlik bu değişikliklerin sonucudur. İltihap (enflamasyon), enfeksiyonu sınırlamaya yardım eden faydalı bir süreçtir ve doku iyileştikçe kendiliğinden geriler. Ancak aşırı ya da uzun süren iltihap dokulara zarar verebilir. Kişisel sağlık soruları için hekime danışılmalıdır.