I. Dünya Savaşı neden çıktı?

I. Dünya Savaşı’nın temel nedenleri nelerdir?

I. Dünya Savaşı’nın ardında, yaklaşık yarım yüzyıl boyunca biriken gerginlikler vardır. Bu nedenler genellikle birbirine bağlı birkaç başlık altında incelenir.

1. Emperyalizm ve sömürge rekabeti

Sanayi Devrimi’ni erken tamamlayan İngiltere ve Fransa, Asya ve Afrika’da geniş sömürgeler edinmişti. Siyasi birliğini geç tamamlayan Almanya ve İtalya ise ham madde ve pazar arayışında kendilerine yer bulmakta zorlanıyordu. Kaynakların ve pazarların paylaşımı konusundaki bu rekabet, büyük devletleri karşı karşıya getirdi. Pek çok tarihçiye göre savaşın asıl nedeni, sanayileşmiş devletlerin dünya üzerinde ekonomik ve siyasi üstünlük kurma mücadelesiydi.

2. Milliyetçilik

Fransız İhtilali’yle yayılan milliyetçilik, 19. yüzyılın sonunda saldırgan bir niteliğe büründü. Rusya, Slav halklarını kendi önderliğinde birleştirmeyi amaçlayan Panslavizm politikasını izliyor ve Balkanlar’daki Sırpları destekliyordu. Almanya ise Alman kökenli toplulukları bir araya getirmeyi hedefleyen Pangermenizm anlayışını savunuyordu. Fransa, 1871’de Almanya’ya kaybettiği Alsas-Loren bölgesini geri almak istiyordu.

3. Silahlanma yarışı

Büyük devletler ordularını hızla büyüttü ve yeni silahlar geliştirdi. İngiltere ile Almanya arasındaki deniz silahlanma yarışı özellikle dikkat çekiciydi. Bu dönemde savaş, birçok yönetici tarafından kısa sürede bitecek ve kazanç sağlayacak bir araç olarak görülüyordu.

4. İttifak sistemleri

Avrupa, birbirine karşı iki büyük bloğa ayrılmıştı. Bu ittifaklar, herhangi iki devlet arasındaki bir çatışmanın kısa sürede genel bir savaşa dönüşmesine zemin hazırladı.

Savaşı başlatan kıvılcım neydi?

28 Haziran 1914’te Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun veliahdı Arşidük Franz Ferdinand ve eşi, Bosna-Hersek’in merkezi Saraybosna’da Gavrilo Princip adlı Bosnalı bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürüldü. Avusturya-Macaristan, suikastın arkasında Sırbistan’ın olduğunu ileri sürerek ağır şartlar içeren bir ültimatom verdi. Almanya’nın desteğini alan Avusturya-Macaristan, 28 Temmuz 1914’te Sırbistan’a savaş ilan etti.

Bu adım ittifak zincirini harekete geçirdi. Rusya Sırbistan’ı korumak için seferberlik ilan etti; Almanya önce Rusya’ya, ardından Fransa’ya savaş açtı. Almanya’nın Fransa’ya ulaşmak için tarafsız Belçika’yı işgal etmesi üzerine İngiltere de 4 Ağustos 1914’te savaşa girdi. Böylece birkaç hafta içinde yerel bir kriz bir dünya savaşına dönüştü.

Osmanlı Devleti savaşa neden ve nasıl girdi?

Osmanlı Devleti, Balkan Savaşları’nda ağır kayıplar vermiş ve yalnız kalmıştı. Kaybettiği toprakları geri almak, kapitülasyonlardan kurtulmak ve Rusya tehdidine karşı güçlü bir müttefik bulmak istiyordu. Hükûmetteki İttihat ve Terakki yöneticileri, Almanya’nın savaşı kazanacağı düşüncesiyle 2 Ağustos 1914’te Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzaladı. İngiliz donanmasından kaçarak Osmanlı’ya sığınan Alman savaş gemileri Goeben ve Breslau satın alınmış gibi gösterilerek Yavuz ve Midilli adlarını aldı. Bu gemilerin Ekim 1914 sonunda Karadeniz’de Rus limanlarını bombalaması üzerine Osmanlı fiilen savaşa girmiş oldu.

Osmanlı Devleti savaş boyunca Kafkas, Kanal, Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin ve Hicaz-Yemen gibi pek çok cephede savaştı. Müttefiklerine destek için Galiçya, Makedonya ve Romanya’ya da asker gönderdi.

Bu cepheler arasında en çok bilineni Çanakkale Cephesi’dir. İtilaf Devletleri, Boğazlar’ı geçerek İstanbul’u almak, Osmanlı’yı savaş dışı bırakmak ve müttefikleri Rusya’ya yardım ulaştırmak istiyordu. 18 Mart 1915’te donanmayla yapılan geçiş denemesi başarısız oldu; ardından Gelibolu Yarımadası’na yapılan çıkarmalar da aylarca süren çarpışmalardan sonra sonuç vermedi ve İtilaf kuvvetleri 1916 başında bölgeden çekildi. Bu başarı savaşın süresini uzattı ve Rusya’nın yalnız kalmasına katkıda bulundu. Kafkas Cephesi’nde ise Sarıkamış Harekâtı sırasında ağır kış koşulları nedeniyle büyük kayıplar verildi.

Savaşın farklı yüzü

I. Dünya Savaşı, sanayileşmenin savaşa yansıdığı ilk büyük çatışmaydı. Makineli tüfekler, ağır toplar, zehirli gazlar, tanklar, denizaltılar ve uçaklar ilk kez bu ölçekte kullanıldı. Batı Cephesi’nde ordular yüzlerce kilometre uzunluğunda siperlere gömüldü ve cephe hattı yıllarca neredeyse hiç değişmedi. Savaş, cephe gerisindeki sivilleri de doğrudan etkiledi; bütün ekonomi savaş ihtiyacına göre düzenlendi ve bu nedenle topyekûn savaş olarak anıldı.

I. Dünya Savaşı nasıl sona erdi ve sonuçları nelerdir?

1917’de iki önemli gelişme yaşandı: ABD İtilaf Devletleri safında savaşa girdi, Rusya ise Bolşevik İhtilali’nin ardından savaştan çekildi. İttifak Devletleri 1918 sonbaharında birer birer ateşkes imzaladı. Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918’de Mondros Ateşkesi’ni imzaladı; Almanya ise 11 Kasım 1918’de ateşkes imzalayarak savaşı fiilen bitirdi.

• Rus, Alman, Avusturya-Macaristan ve Osmanlı imparatorlukları yıkıldı veya parçalandı.
• Yenilen devletlerle Versay, Sen Jermen, Nöyyi, Triyanon ve Sevr barış antlaşmaları imzalandı.
• Uluslararası barışı korumak amacıyla 1920’de Milletler Cemiyeti kuruldu.
• Milyonlarca asker ve sivil hayatını kaybetti; Avrupa ekonomik olarak büyük bir yıkım yaşadı.
• Barış antlaşmalarının yenilenler için ağır şartlar içermesi, II. Dünya Savaşı’nın tohumlarını ekti.

Sık yapılan yanılgılar

Saraybosna suikastının savaşın asıl nedeni olduğu sanılır; oysa suikast yalnızca kıvılcımdır, asıl nedenler on yıllardır biriken rekabet ve gerginliklerdir. İtalya’nın savaşta Almanya’nın yanında yer aldığı da yanlış bir bilgidir; Üçlü İttifak üyesi olmasına rağmen İtalya önce tarafsız kaldı, 1915’te ise İtilaf Devletleri safında savaşa katıldı.