Lozan Antlaşması nedir?

Lozan Konferansı nasıl toplandı?

Kurtuluş Savaşı’nın Batı Cephesi’ndeki zaferle sonuçlanması ve 11 Ekim 1922’de Mudanya Ateşkesi’nin imzalanması, kalıcı bir barış için konferans yapılmasını gündeme getirdi. İtilaf Devletleri, konferansa hem Ankara’daki TBMM hükûmetini hem de İstanbul hükûmetini davet etti. Bu ikili davet, TBMM’nin 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırmasını hızlandıran gelişmelerden biri oldu. Böylece Türkiye’yi konferansta yalnızca TBMM hükûmeti temsil etti.

Türk heyetinin başkanlığına Mudanya görüşmelerini başarıyla yürüten İsmet Paşa getirildi. Heyette Dr. Rıza Nur ve Hasan Bey (Saka) delege olarak bulunuyordu; çok sayıda danışman ve uzman da heyete eşlik ediyordu. Konferans 20 Kasım 1922’de Lozan’da açıldı.

Görüşmeler neden kesildi?

Konferansın ilk döneminde kapitülasyonlar, Osmanlı borçları, Musul, azınlıklar ve Boğazlar gibi konularda taraflar arasında ciddi görüş ayrılıkları ortaya çıktı. Türk heyeti, ekonomik ve adli bağımsızlığı sınırlayan kapitülasyonların kaldırılması konusunda hiçbir taviz vermedi. İngiltere ise Musul konusunda geri adım atmak istemiyordu. Anlaşma sağlanamayınca görüşmeler 4 Şubat 1923’te kesildi.

Bu ara dönemde 30 Ocak 1923’te Türkiye ile Yunanistan arasında nüfus mübadelesine ilişkin sözleşme imzalanmıştı. Görüşmeler 23 Nisan 1923’te yeniden başladı ve yaklaşık üç ay süren müzakerelerin ardından 24 Temmuz 1923’te antlaşma imzalandı.

İsmet Paşa, görüşmeler boyunca Ankara ile sürekli yazışarak hareket etti ve kritik kararlarda Mustafa Kemal Paşa ile Bakanlar Kurulu’nun görüşünü aldı. Konferansın ilk döneminde İngiltere’yi Dışişleri Bakanı Lord Curzon temsil ediyordu; Curzon ile İsmet Paşa arasındaki sert tartışmalar konferansın en çok hatırlanan anları arasındadır. Türk heyetinin kararlı tutumu, özellikle kapitülasyonlar konusunda sonuç alınmasını sağladı.

Lozan Antlaşması’nın başlıca maddeleri nelerdir?

Sevr ile Lozan arasındaki farklar

Lozan’ın önemini anlamanın en kolay yolu, onu yerine geçtiği Sevr Antlaşması ile karşılaştırmaktır. Sevr, 10 Ağustos 1920’de İstanbul hükûmeti tarafından imzalanmış ancak hiçbir zaman yürürlüğe girmemişti.

Nüfus mübadelesi nasıl uygulandı?

Türkiye ile Yunanistan arasında imzalanan mübadele sözleşmesi, din esasına dayanıyordu. Türkiye’deki Ortodoks Rumlar Yunanistan’a, Yunanistan’daki Müslüman Türkler Türkiye’ye göç ettirildi. İstanbul’da yerleşik Rumlar ile Batı Trakya’daki Türkler bu uygulamanın dışında tutuldu. Mübadele, iki ülkede de yüz binlerce insanın yer değiştirmesine ve yeni bir yerleşim düzeninin kurulmasına yol açtı; Türkiye’ye gelen mübadiller özellikle Trakya, Marmara ve Ege bölgelerine yerleştirildi.

Lozan’da çözülemeyen konular nelerdir?

Antlaşma birçok sorunu çözse de bazı konular sonraya bırakıldı. Bunların başında Musul sorunu gelir. Türkiye ile İngiltere arasındaki görüşmelerden sonuç alınamayınca konu Milletler Cemiyeti’ne götürüldü ve 1926’da imzalanan Ankara Antlaşması ile Musul, İngiliz mandası altındaki Irak’a bırakıldı. Hatay meselesi de Lozan’da çözülmedi; Hatay 1939’da Türkiye’ye katıldı. Boğazlar üzerindeki uluslararası komisyon düzeni ise 1936’da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile kaldırıldı ve Boğazlar’ın denetimi tamamen Türkiye’ye geçti.

Lozan Antlaşması neden önemlidir?

• Yeni Türk devletinin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı.
• I. Dünya Savaşı’nın galiplerinin dayattığı Sevr Antlaşması geçersiz kaldı.
• Kapitülasyonların kaldırılmasıyla ekonomik ve hukuki bağımsızlık sağlandı.
• Misak-ı Millî hedeflerinin büyük bölümü gerçekleştirildi.
• I. Dünya Savaşı’nın ardından imzalanan barış antlaşmaları arasında bugün de yürürlükte kalan tek antlaşma olarak sıkça anılır.

Antlaşma TBMM’de Ağustos 1923’te 14 ret oyuna karşı 213 kabul oyuyla onaylandı. Meclisteki bazı milletvekilleri, Musul sorununun sonraya bırakılmasını ve Ege adalarıyla ilgili kararları eleştirdi; ancak antlaşma genel olarak büyük bir diplomatik başarı olarak kabul edildi. Lozan’ın imzalanmasından birkaç ay sonra, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi.

Sık yapılan yanılgılar

Lozan Antlaşması’nın gizli maddeleri bulunduğu ve 100 yıl sonra sona ereceği iddiası yaygın bir yanılgıdır. Antlaşmanın tam metni yayımlanmıştır ve içinde süre sınırı ya da gizli madde bulunmaz. Ayrıca Lozan’ın yalnızca Yunanistan ile yapılmış bir antlaşma olduğu da sanılır; oysa antlaşma İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan ve Romanya gibi birçok devletle imzalanmıştır.