Çöl nedir?

Çöller nasıl oluşur?

Bir bölgenin çöl olması, oraya ulaşan nemin çok az olmasından ya da düşen yağışın hızla buharlaşmasından kaynaklanır. Çölleri oluşturan başlıca etkenler şunlardır:

• Yüksek basınç kuşakları: Ekvator’da yükselen hava, dönenceler çevresinde yeniden alçalır. Alçalan hava ısınır ve kurur, bulut oluşumunu engeller. Sahra, Arabistan ve Avustralya çölleri bu kuşakta yer alır.
• Denizden uzaklık: Kıtaların iç kesimlerine nemli hava ulaşana kadar nemini kaybeder. Orta Asya’daki Gobi Çölü buna örnektir.
• Yağmur gölgesi: Yüksek dağlar nemli hava kütlelerini yamaçlarında yağışa dönüştürür; dağların ardında kalan bölgeler kuru kalır.
• Soğuk okyanus akıntıları: Kıyı boyunca akan soğuk sular üzerlerindeki havayı soğutur ve yağış oluşumunu zorlaştırır. Şili’deki Atacama ve Namibya’daki Namib çölleri böyle oluşmuştur.

Kurak alanlar dünya kara yüzeyinin önemli bir bölümünü kaplar ve her kıtada bulunur. Avrupa, büyük bir sıcak çöle sahip olmayan tek kıta olarak sık sık örnek verilir; ancak Antarktika’nın kutup çölü olduğu düşünüldüğünde çöller, Avrupa dışındaki bütün kıtalarda geniş alanlar oluşturur. Bu yaygınlık, kuraklığın dünya genelinde ne kadar önemli bir iklim etkeni olduğunu gösterir.

Çöl türleri

Çöl ikliminin özellikleri

Çöllerde havada nem ve bulut çok az olduğu için gündüz güneş ışınları yeryüzünü hızla ısıtır, gece ise ısı aynı hızla uzaya kaçar. Bu yüzden gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı çok büyüktür; gündüz kavurucu olan bir çölde gece sıcaklığı sıfırın altına düşebilir. Yağış hem az hem de düzensizdir: Bazı yıllar hiç yağmur düşmezken ani sağanaklar sel baskınlarına yol açabilir. Örneğin Kahire’de yıllık ortalama yağış 30 mm’nin altındadır.

Bitki örtüsü seyrektir. Çöl bitkileri suyu gövdelerinde ya da yapraklarında depolayarak, derin köklerle yer altı suyuna ulaşarak veya yağmurdan sonra çok kısa sürede çiçek açıp tohum bırakarak kuraklığa uyum sağlar. Yer altı suyunun yüzeye yaklaştığı yerlerde ise vahalar oluşur ve yerleşimler genellikle buralarda toplanır.

Çöllerde yer şekillerini en çok rüzgâr ve ani sel suları biçimlendirir. Rüzgârın biriktirdiği kumlar, hilal biçimli barkanlar ve uzun kum tepeleri oluşturur. Rüzgârın taşıdığı kum taneleri kayaların alt kısımlarını daha hızlı aşındırdığında mantar kayalar ortaya çıkar. Kumun süpürüldüğü alanlarda ise çıplak kaya düzlükleri ve çakıllı ovalar kalır. Nadir yağışlarla oluşan seller, çoğu zaman kuru duran derin vadiler açar.

Çöl hayvanları da kuraklığa özel uyumlar geliştirmiştir. Birçok tür sıcak gündüzleri yuvalarında geçirip gece etkin olur; bazıları ihtiyaç duydukları suyun büyük kısmını besinlerinden karşılar. Develer uzun süre su içmeden dayanabilir ve kısa sürede çok miktarda su içerek kayıplarını telafi edebilir.

Dünyanın büyük çölleri

• Antarktika: Yaklaşık 14 milyon km² ile en büyük çöldür; yıllık ortalama yağış çok düşüktür.
• Sahra: Kuzey Afrika’da yaklaşık 9,2 milyon km² alanıyla en büyük sıcak çöldür.
• Arabistan Çölü: Arap Yarımadası’nın büyük bölümünü kaplar.
• Gobi Çölü: Moğolistan ile Çin arasında uzanan soğuk bir karasal çöldür.
• Atacama Çölü: Şili’de, kutup bölgeleri dışında dünyanın en kurak yeri olarak bilinir; bazı istasyonlarda yıllarca yağış kaydedilmemiştir.

Çöllerde insan yaşamı tarih boyunca suyun bulunduğu yerlere bağlı kaldı. Nil Vadisi’nde olduğu gibi çölün ortasından geçen büyük nehirler, çevrelerinde uzun ve dar tarım alanları oluşturdu. Göçebe topluluklar ise hayvanlarıyla birlikte vahalar ve otlaklar arasında mevsimlik göçler yaparak kuraklığa uyum sağladı. Develerle yapılan kervan ticareti, yüzyıllar boyunca Sahra’nın iki yakasını birbirine bağladı.

Günümüzde çöller yeni kaynakların da sahnesidir. Bulutsuz gökyüzü ve güçlü güneş ışığı, çölleri güneş enerjisi santralleri için uygun alanlar hâline getirir. Bazı çöllerin altında ise binlerce yıl önce birikmiş büyük yer altı suyu rezervleri bulunur; ancak bu sular yenilenmediği için dikkatli kullanılmaları gerekir.

Çölleşme nedir?

Çölleşme, kurak ve yarı kurak bölgelerdeki verimli toprakların zamanla çöle benzer, üretkenliğini yitirmiş alanlara dönüşmesidir. Uzun süreli kuraklıkların yanında aşırı otlatma, ormansızlaşma ve yanlış sulama gibi insan etkileri bu süreci hızlandırır. Konu küresel ölçekte önemli görüldüğü için Birleşmiş Milletler Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi 1994’te kabul edilmiştir.

Sık yapılan yanılgılar

• Çöllerin hepsi kumla kaplı değildir. Çöllerin büyük bölümü kayalık ve çakıllı düzlüklerden oluşur; kum tepeleri (erg) yalnızca bir kısmını kaplar.
• Çöl her zaman sıcak değildir. Gobi’de kışlar çok soğuktur; Antarktika ise tamamen buzla kaplı bir çöldür.
• Kaktüs bütün çöllerin simgesi değildir. Kaktüsler doğal olarak Amerika kıtalarına özgüdür; Sahra’nın doğal bitki örtüsünde bulunmaz.
• Develer hörgüçlerinde su depolamaz. Hörgüç, enerji kaynağı olarak kullanılan yağı depolar.