Kıtalar kaç tanedir?

Kıta nedir?

Kıta, okyanuslarla büyük ölçüde çevrili, geniş ve kesintisiz kara kütlesidir. Jeolojik açıdan kıtalar, okyanus tabanını oluşturan kabuğa göre daha kalın ve daha hafif olan kıtasal kabuktan oluşur. Kıta sınırları levha sınırlarıyla kabaca örtüşse de ikisi aynı şey değildir: Bir levha hem kıtasal hem okyanusal kabuk taşıyabilir.

Kıtanın tek ve kesin bir bilimsel tanımı yoktur. Hangi kara kütlesinin ayrı bir kıta sayılacağı coğrafi ölçütlerin yanı sıra tarih, kültür ve gelenekle de belirlenmiştir. Kaynaklar arasında farklı kıta sayıları görülmesinin temel nedeni budur.

Kıtalar bugünkü konumlarına milyonlarca yıl süren levha hareketleriyle gelmiştir. Yaklaşık 300 milyon yıl önce karaların büyük bölümü Pangea adı verilen tek bir süper kıtada birleşikti. Bu kıta zamanla parçalandı ve parçalar bugün de yılda birkaç santimetre hızla birbirine yaklaşmaya ya da uzaklaşmaya devam ediyor. Kıtaların kaydığı düşüncesini 1912’de Alman bilim insanı Alfred Wegener ortaya attı; Afrika’nın batı kıyısı ile Güney Amerika’nın doğu kıyısının bir yapbozun parçaları gibi birbirine uyması bu fikrin ilk ipuçlarındandı.

Yedi kıta ve büyüklükleri

Yedili model, Türkiye dahil pek çok ülkede okullarda ve atlaslarda kullanılır. Aşağıdaki alanlar yaklaşık değerlerdir; adaların ve kıyı sınırlarının nasıl hesaplandığına göre kaynaklar arasında küçük farklar görülür.

Asya hem en büyük hem de en kalabalık kıtadır. Afrika ikinci büyük kıtadır ve ekvator ile her iki dönence de kıtanın üzerinden geçer. Antarktika, kalın bir buz örtüsüyle kaplı, en soğuk ve yağış bakımından en kurak kıtadır; burada yalnızca araştırma istasyonlarında geçici olarak yaşayan bilim insanları bulunur.

Kuzey Amerika’da dünyanın en büyük ikinci ülkesi Kanada ve en büyük adası Grönland bulunur. Güney Amerika, dünyanın en uzun sıradağı olan And Dağları ile en büyük yağmur ormanı Amazon’u barındırır. Avrupa, yüzölçümü küçük olmasına karşın yoğun nüfuslu ve çok sayıda ülkeye bölünmüş bir kıtadır. Okyanusya ise Avustralya kara kütlesi ile Pasifik’e dağılmış binlerce adadan oluşur.

Farklı kıta modelleri

Dünyada kullanılan başlıca kıta modelleri şunlardır:

• Yedi kıta: Asya, Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Antarktika, Avrupa, Okyanusya. İngilizce konuşulan ülkelerde ve Türkiye’de yaygındır.
• Altı kıta (Amerika tek): Kuzey ve Güney Amerika tek kıta sayılır. Latin Amerika ve Avrupa’nın bazı ülkelerinde öğretilir.
• Altı kıta (Avrasya tek): Avrupa ile Asya, Avrasya adıyla birleştirilir.
• Beş kıta: Amerika tek kıta sayılır, Antarktika çıkarılır. Olimpiyat halkaları bu yaklaşımı yansıtır.
• Dört kıta: Afro-Avrasya, Amerika, Antarktika ve Avustralya; birbirinden denizlerle ayrılan dört büyük kara kütlesi esas alınır.

Avrupa ile Asya neden ayrı kıta sayılır?

Avrupa ile Asya arasında onları ayıran bir okyanus yoktur; ikisi aynı büyük kara kütlesinin parçasıdır. Ayrım Antik Yunan’dan beri süren bir gelenekten gelir. Bugün en çok kabul gören sınır kuzeyde Ural Dağları ve Ural Nehri boyunca, güneyde Hazar Denizi, Kafkasya, Karadeniz ve Karadeniz’i Ege’ye bağlayan boğazlar üzerinden çizilir. Bu sınırın Kafkasya’da tam olarak nereden geçtiği hâlâ tartışmalıdır; bu durum Avrupa’nın en yüksek dağının hangisi olduğu sorusunu da etkiler.

Okyanusya mı, Avustralya mı?

Yedinci kıta için iki ad kullanılır. Avustralya adı, kıtanın ana kara kütlesini ve kıta sahanlığındaki Yeni Gine ile Tazmanya gibi adaları anlatır. Okyanusya ise bunlara ek olarak Pasifik’teki binlerce adayı, örneğin Yeni Zelanda’yı ve Polinezya adalarını da kapsayan daha geniş bir bölge adıdır. Yerbilimciler, Yeni Zelanda’nın büyük kısmı denizin altında kalan Zelandiya adlı bir kıtasal kütle üzerinde durduğunu da tartışmaktadır.

Kıtaları birbirinden ayıran sınırlar her zaman okyanuslar değildir. Afrika ile Asya, Süveyş Kıstağı üzerinden birbirine bağlanır ve bu iki kıtanın sınırı genellikle Süveyş Kanalı olarak kabul edilir. Kuzey ve Güney Amerika ise dar Panama Kıstağı ile birleşir; iki kıtanın sınırı çoğu kaynakta Panama ile Kolombiya arasındaki sınır olarak gösterilir. Panama Kanalı, Atlas ve Pasifik okyanuslarını bu kıstak üzerinden birbirine bağlar.

Sık yapılan yanılgılar

• Avustralya hem ülke hem kıta adıdır; ancak kıta, Avustralya devletinden daha geniş bir alanı anlatır.
• Grönland bir kıta değildir; dünyanın en büyük adasıdır ve jeolojik olarak Kuzey Amerika’ya bağlıdır.
• Kuzey Kutbu’nda bir kıta yoktur; orada deniz buzuyla kaplı Arktik Okyanusu bulunur. Kıta olan Antarktika güneydedir.