Hormon nedir?

Hormonlar nasıl çalışır?

Vücutta salgı yapan bezler iki gruba ayrılır. Dış salgı (ekzokrin) bezleri, salgılarını bir kanal aracılığıyla vücut yüzeyine ya da bir boşluğa boşaltır; ter ve tükürük bezleri buna örnektir. İç salgı (endokrin) bezlerinin ise kanalı yoktur; ürettikleri hormonları doğrudan kana bırakırlar. Kan dolaşımı sayesinde hormon tüm vücuda ulaşır.

Hormon tüm hücrelerle karşılaşsa da yalnızca onu tanıyan alıcıya (reseptöre) sahip hücreleri etkiler. Bu durum, bir anahtarın yalnızca uyduğu kilidi açmasına benzetilir. Bu yüzden aynı kanda dolaşan farklı hormonlar birbirine karışmadan farklı organlarda farklı etkiler oluşturabilir.

Hormonların çoğu geri bildirim (feedback) adı verilen bir denge mekanizmasıyla kontrol edilir. Bir hormonun kandaki düzeyi yükseldiğinde, bu artış onu salgılatan bezi baskılar ve salgı azalır. Düzey düştüğünde ise baskı kalkar ve salgı yeniden artar. Ev ısıtma sistemlerindeki termostatın işleyişine benzeyen bu düzen, vücudun iç dengesinin (homeostazi) korunmasında temel rol oynar.

Başlıca endokrin bezler hangileridir?

MSD Manuals’a göre başlıca endokrin bezler hipotalamus, hipofiz, tiroit, paratiroit bezleri, pankreasın adacık hücreleri, böbreküstü bezleri ve üreme bezleridir (erkeklerde testisler, kadınlarda yumurtalıklar). Gebelik sırasında plasenta da hormon üreten bir bez gibi çalışır. Başlıca bezler ve öne çıkan hormonları şöyle özetlenebilir:

Hipofiz neden “usta bez” olarak anılır?

Nohut büyüklüğündeki hipofiz, beynin alt kısmında, kafatası tabanındaki küçük bir kemik çukurda yer alır. Ürettiği hormonların önemli bir kısmı başka endokrin bezlerini uyarır; örneğin tiroit uyarıcı hormon (TSH) tiroit bezini, adrenokortikotropik hormon (ACTH) ise böbreküstü bezlerini çalıştırır. Bu yönetici rolü nedeniyle MSD Manuals’ın da belirttiği gibi hipofiz “usta bez” olarak anılır.

Ancak hipofizin de bir yöneticisi vardır. Hemen üstündeki hipotalamus, hipofizi salgılatıcı ve baskılayıcı hormonlarla kontrol eder. Hipotalamus beynin bir parçası olduğu için, sinir sistemiyle hormon sistemi arasındaki ana bağlantı noktası burasıdır. Stres, açlık ya da gece-gündüz döngüsü gibi beynin algıladığı durumlar, hipotalamus aracılığıyla hormon salgılarına yansır.

Kan şekeri hormonlarla nasıl dengelenir?

Pankreas, hem dış salgı hem iç salgı yapan karma bir bezdir. Dış salgı kısmı sindirim enzimlerini bağırsağa gönderirken, içine dağılmış Langerhans adacıkları kana hormon salgılar. Bu adacıklardaki iki hormon kan şekerini karşılıklı olarak dengeler:

• İnsülin: Yemekten sonra kan şekeri yükseldiğinde salgılanır. Hücrelerin kandaki glikozu almasını ve fazlasının karaciğerde ve kaslarda glikojen olarak depolanmasını sağlar; böylece kan şekeri düşer.
• Glukagon: Kan şekeri düştüğünde salgılanır. Karaciğerdeki glikojenin glikoza parçalanıp kana verilmesini sağlar; böylece kan şekeri yükselir.

Bu iki hormonun zıt etkileri, hormonal düzenlemede sık görülen “karşıt çiftler” ilkesine iyi bir örnektir. Kalsiyum düzeyini yükselten parathormon ile düşüren kalsitonin de benzer bir çift oluşturur.

Stres anında hangi hormonlar devreye girer?

Böbreklerin üzerinde oturan böbreküstü bezleri iki bölümden oluşur. İç kısım (öz bölge), sempatik sinir sisteminin uyarısıyla saniyeler içinde adrenalin salgılar. Adrenalin kalp hızını ve kan basıncını artırır, kaslara daha fazla kan ve enerji gönderilmesini sağlar. Dış kısım (kabuk bölge) ise daha yavaş etkili olan kortizol ve tuz-su dengesini düzenleyen aldosteron gibi hormonları üretir. Kortizol, uzun süren zorlayıcı durumlarda vücudun enerji kaynaklarını seferber eder.

Kortizol salgısı gün içinde de doğal bir ritim izler; genellikle sabah saatlerinde yükselir, akşama doğru azalır. Melatonin ise bunun tersine karanlıkta artar. Bu günlük dalgalanmalar, vücudun 24 saatlik iç saatinin (sirkadiyen ritim) hormonlara yansıyan yüzüdür. Büyüme hormonunun önemli bir bölümü de uyku sırasında salgılanır. Hormon düzeylerinin günün saatine göre değişmesi, hormonların sabit değil, sürekli ayarlanan bir sistemin parçası olduğunu gösterir.

Sık yapılan yanılgı

“Hormonları yalnızca endokrin bezler üretir.” MSD Manuals’ın da belirttiği gibi, klasik endokrin bezler dışında pek çok organ hormon üretir. Böbrekler renin ve eritropoietin, mide ve ince bağırsak sindirimi düzenleyen hormonlar, yağ dokusu ise iştah ve metabolizmayı etkileyen hormonlar salgılar. Kişisel sağlık soruları için hekime danışılmalıdır.