Sinir sistemi nedir?

Sinir sistemi nasıl bölümlere ayrılır?

Sinir sistemi yapı bakımından iki büyük parçaya ayrılır. Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur; bilginin işlendiği ve kararların verildiği merkezdir. Çevresel sinir sistemi ise beyin ve omurilikten çıkarak vücudun her yerine uzanan sinirlerden oluşur ve merkez ile organlar arasında haberleşmeyi sağlar.

Çevresel sinir sistemi, işlevine göre de ikiye ayrılır. Somatik (bedensel) sinir sistemi, iskelet kaslarını yönetir ve duyu organlarından gelen bilgiyi taşır; yürümek ya da bir nesneyi kavramak gibi istemli hareketler bu sistemle gerçekleşir. Otonom (bağımsız) sinir sistemi ise kalp atışı, sindirim, terleme ve göz bebeği büyüklüğü gibi farkında olmadan sürdürülen işlevleri düzenler.

Sempatik ve parasempatik sistem arasındaki fark nedir?

Otonom sinir sisteminin iki kolu çoğu organ üzerinde birbirine zıt etkiler gösterir. Sempatik sistem, vücudu ani bir tehlikeye ya da yoğun bir çabaya hazırlar; bu durum halk arasında “savaş ya da kaç” tepkisi olarak bilinir. Kalp hızlanır, bronşlar genişler, göz bebekleri büyür, kaslara giden kan artar ve sindirim geçici olarak yavaşlar.

Parasempatik sistem ise “dinlen ve sindir” durumundan sorumludur. Kalp hızını düşürür, sindirim kanalının hareketlerini ve salgılarını artırır, göz bebeklerini küçültür. Sağlıklı bir vücutta bu iki kol sürekli denge içinde çalışır; hangisinin baskın olacağı o anki ihtiyaca göre değişir.

Nöron nasıl bir hücredir?

Sinir sisteminin temel hücresi nörondur. Bir nöron üç ana bölümden oluşur:

• Hücre gövdesi: Çekirdeği ve hücrenin yaşamsal yapılarını barındırır.
• Dendritler: Diğer hücrelerden gelen sinyalleri alan, dallanmış kısa uzantılardır.
• Akson: Sinyali hücre gövdesinden uzağa, başka nöronlara, kaslara ya da bezlere ileten uzun uzantıdır.

Birçok aksonun etrafı miyelin adı verilen yağlı bir kılıfla sarılıdır. Miyelin, elektrik kablolarındaki yalıtkan kaplamaya benzer bir işlev görür ve sinyalin çok daha hızlı iletilmesini sağlar. Merkezi sinir sisteminde miyelini oligodendrosit adlı hücreler, çevresel sinir sisteminde ise Schwann hücreleri üretir. Nöronların yanında onları destekleyen, besleyen ve koruyan glia hücreleri de bulunur.

Sinir sinyali nasıl iletilir?

Nöron içinde bilgi elektriksel bir sinyal olarak ilerler. Hücre zarının iki yanındaki iyon dengesi uyarıyla kısa süreliğine değişir ve bu değişim akson boyunca bir dalga gibi yayılır. Bu dalgaya aksiyon potansiyeli denir.

Sinyal aksonun ucuna ulaştığında bir sonraki hücreye doğrudan geçmez. İki hücre arasında sinaps adı verilen çok dar bir boşluk vardır. Akson ucundan bu boşluğa nörotransmitter adı verilen kimyasal haberciler salınır. Bu maddeler karşıdaki hücrenin zarındaki alıcılara bağlanarak yeni bir sinyal başlatır ya da var olanı baskılar. Asetilkolin, dopamin ve serotonin en bilinen nörotransmitterlerdendir.

Omurilik ve refleksler nasıl çalışır?

Omurilik, beyin sapının devamı olarak omurganın içindeki kanaldan aşağı doğru uzanır. MSD Manuals’a göre omurilik omurganın tamamı boyunca değil, yaklaşık dörtte üçlük kısmı boyunca uzanır; altında ise at kuyruğu (kauda ekina) denen sinir demeti devam eder. Omurlar arasından 31 çift omurilik siniri çıkar. Her sinirin ön kökü hareket komutlarını kaslara taşır, arka kökü ise ağrı, sıcaklık ve dokunma gibi duyuları omuriliğe getirir.

Omurilik yalnızca bir iletim yolu değil, aynı zamanda refleks merkezidir. Diz kapağının altına hafifçe vurulduğunda bacağın istemsizce öne fırlaması, beyne danışılmadan omurilik düzeyinde tamamlanan bir reflekstir. Sıcak bir yüzeye dokunulduğunda elin hızla çekilmesi de benzer bir mekanizmayla, acı bilinçli olarak hissedilmeden hemen önce gerçekleşir. Beyinden doğrudan çıkan 12 çift kafa siniri ise koku, görme, işitme, yüz hareketleri ve yutma gibi işlevleri yönetir.

Sinir sistemi hormon sisteminden nasıl ayrılır?

Vücutta iletişimi sağlayan iki büyük düzenleyici sistem vardır: sinir sistemi ve hormon (endokrin) sistemi. Sinir sistemi, sinyallerini belirli hücrelere uzanan aksonlar üzerinden gönderir; bu nedenle hızlı, hedefi belli ve kısa süreli yanıtlar üretir. Elin sıcak bir yüzeyden çekilmesi saniyenin küçük bir kesrinde gerçekleşir. Hormon sistemi ise kimyasal habercilerini kana bırakır; bu haberciler tüm vücuda yayılır ve yalnızca uygun alıcıya sahip hücreleri etkiler. Hormonal yanıtlar genellikle daha yavaş başlar ama daha uzun sürer.

İki sistem birbirinden kopuk değildir. Beyindeki hipotalamus, hem sinir sisteminin bir parçası hem de hipofiz bezini yöneten bir hormon merkezi olarak ikisi arasında köprü kurar. Sempatik sinirlerin böbreküstü bezlerini uyararak adrenalin salgılatması da bu ortak çalışmanın tanıdık bir örneğidir.