Böbrekler ne işe yarar?

Böbrekler nerede bulunur?

NIDDK’ye göre böbrekler, her biri yaklaşık bir yumruk büyüklüğünde, fasulye biçimli iki organdır. Karın boşluğunun arka duvarında, kaburgaların hemen altında, omurganın sağ ve sol yanında yer alırlar. Sağ böbrek, üstündeki karaciğer nedeniyle genellikle soldakinden biraz daha aşağıdadır. Her böbreğin üst kutbunda, böbreküstü bezi adı verilen ve farklı görevleri olan küçük bir hormon bezi oturur.

Böbrekler, idrar yollarının başlangıç noktasıdır. Böbreklerde oluşan idrar, her böbrekten çıkan ince kaslı birer boru olan üreterler yoluyla mesaneye (idrar kesesi) taşınır. Mesanede biriken idrar, uygun zamanda üretra yoluyla dışarı atılır. Böbrekler, üreterler, mesane ve üretra birlikte boşaltım sistemini oluşturur.

Her böbreğe, aorttan ayrılan böbrek atardamarıyla kan gelir; süzülmüş kan ise böbrek toplardamarıyla alt ana toplardamara döner. Böbrek ortadan kesildiğinde üç bölge ayırt edilir: dışta nefronların glomerüllerini barındıran kabuk (korteks), içte piramit biçimli yapılardan oluşan öz (medulla) ve idrarın toplanıp üretere aktarıldığı huni biçimli böbrek havuzcuğu (pelvis). Bu iç düzen, idrarın kabuktan havuzcuğa doğru tek yönde akmasını sağlar.

Böbrekler kanı nasıl süzer?

Böbreğin süzme işini yapan temel birimine nefron denir. NIDDK’ye göre her böbrekte yaklaşık bir milyon nefron bulunur. Bir nefron iki ana bölümden oluşur:

• Glomerül: Kılcal damarlardan oluşan küçük bir yumaktır ve süzgeç görevi görür. Kan basıncının etkisiyle sıvı ve küçük moleküller damar duvarından geçer; alyuvarlar ve büyük proteinler ise kanda kalır.
• Tübül (kanalcık): Glomerülden süzülen sıvının geçtiği uzun, kıvrımlı kanaldır. Burada vücudun ihtiyaç duyduğu su, şeker, tuzlar ve diğer faydalı maddeler kana geri emilir; atıklar ise sıvıda kalır.

Bu iki aşamalı düzenin sonucu çarpıcıdır. Böbrekler günde yaklaşık 150 quart, yani 140 litre civarında kanı süzer; ancak bu süzüntünün yalnızca 1–2 litresi idrar olarak dışarı atılır. Başka bir deyişle, süzülen sıvının çok büyük bölümü kanalcıklarda geri kazanılır. Vücuttaki kanın tamamı gün içinde böbreklerden defalarca geçer.

İdrar nasıl oluşur?

İdrar oluşumu genellikle üç basamakta anlatılır:

1. Süzülme: Glomerülde kandan su, tuzlar, glikoz, üre ve diğer küçük moleküller süzülür.
2. Geri emilim: Kanalcıklarda suyun, glikozun ve tuzların büyük bölümü yeniden kana alınır.
3. Salgılama: Kanalcık hücreleri bazı atık maddeleri ve fazla iyonları kandan aktif olarak idrara aktarır.

İdrardaki başlıca atık maddelerden biri üredir. Proteinlerin yıkımıyla ortaya çıkan zehirli amonyak karaciğerde daha az zararlı olan üreye dönüştürülür ve böbreklerle atılır. Kas faaliyetinin bir yan ürünü olan kreatinin de idrarla uzaklaştırılır.

Böbrekler, vücudun ihtiyacına göre idrarın miktarını ve yoğunluğunu ayarlar. Vücut su kaybettiğinde hipofiz arka lobundan salınan antidiüretik hormon (ADH) kanalcıklardan daha fazla su geri emilmesini sağlar; idrar azalır ve koyulaşır. Fazla su alındığında ise bu hormonun salgısı azalır ve daha bol, açık renkli idrar oluşur.

Böbreklerin süzme dışındaki görevleri nelerdir?

Böbrekler yalnızca bir süzgeç değil, aynı zamanda vücudun iç dengesini koruyan önemli bir düzenleme merkezidir:

MSD Manuals, böbreklerin ürettiği renin ve eritropoietin hormonlarını özellikle vurgular. Kandaki oksijen azaldığında böbreklerin eritropoietin salgısını artırması, kemik iliğinde daha fazla alyuvar üretilmesini sağlar. Bu mekanizma, yüksek rakımlı bölgelerde yaşayan kişilerde alyuvar sayısının görece yüksek olmasının nedenlerinden biridir.

Böbrek kan basıncını nasıl etkiler?

Böbreklere giden kan basıncı düştüğünde, nefronların yakınındaki özel hücreler renin adlı bir enzim-hormon salgılar. Renin, kanda bir dizi kimyasal tepkimeyi başlatır ve bu zincirin sonunda damarları daraltan bir madde oluşur. Aynı zincir, böbreküstü bezlerinden aldosteron salgılanmasını da uyarır; aldosteron böbreklerin daha fazla tuz ve dolayısıyla su tutmasını sağlar. Damarların daralması ve kan hacminin artması birlikte kan basıncını yükseltir. Bu düzenleme sistemi, renin-anjiyotensin-aldosteron sistemi olarak bilinir ve fizyoloji derslerinin temel konularından biridir.

Tek böbrekle yaşanabilir mi?

Böbreklerin süzme kapasitesi, vücudun günlük ihtiyacının oldukça üzerindedir. Bu nedenle tek böbrekle doğan ya da böbreklerinden birini başka bir nedenle kaybeden kişilerde kalan böbrek, zamanla bir miktar büyüyerek iş yükünü üstlenebilir. Böbrek bağışçılarının tek böbrekle yaşamlarını sürdürebilmesi de bu yedek kapasite sayesindedir.

Sık yapılan bir yanılgı: “Böbrekler yalnızca idrar yapar.” İdrar üretimi böbreklerin en bilinen görevidir; ancak kan basıncı, alyuvar yapımı, kemik sağlığı ve asit-baz dengesi de büyük ölçüde böbreklere bağlıdır. Böbrekler bu yönüyle aynı zamanda hormon üreten organlar arasında yer alır. Kişisel sağlık soruları için hekime danışılmalıdır.