İlk bilgisayar hangisidir?

Bilgisayar ne demektir?

Bugün bilgisayar denince ekranlı, klavyeli bir cihaz akla gelir. Oysa terimin özü, verilen talimatlara göre veriyi işleyen bir makinedir. “İlk bilgisayar hangisidir?” sorusunun zorluğu da buradan doğar: Makinenin mekanik mi elektronik mi olduğu, yalnızca belirli bir işi mi yaptığı yoksa farklı programlarla her türlü hesaplamayı yapıp yapamayacağı, programı belleğinde saklayıp saklamadığı gibi ölçütler değiştikçe “ilk” unvanı da başka bir makineye geçer.

Babbage ve Ada Lovelace’ın rolü neydi?

İngiliz matematikçi Charles Babbage (1791–1871), matematik tablolarındaki hatalardan yakınarak hesaplamayı makineye yaptırmayı düşündü. Önce belirli tabloları hesaplayacak “Fark Makinesi”ni tasarladı. 1837’de ise çok daha iddialı bir tasarım olan “Analitik Makine”yi tanımladı. Bu makinenin delikli kartlarla programlanması, ayrı bir bellek ve işlem birimine sahip olması planlanıyordu; yani modern bilgisayarın mimarisine şaşırtıcı ölçüde benziyordu.

Ada Lovelace 1843’te bu makineyle ilgili bir makaleyi çevirirken kendi notlarını ekledi. Notlarda Bernoulli sayılarının hesaplanması için adım adım bir yöntem yer alıyordu; bu yöntem çoğu kaynakta ilk bilgisayar programı olarak anılır. Babbage’ın makineleri kendi döneminde tamamlanamadı. Londra’daki Bilim Müzesi, Fark Makinesi No. 2’yi Babbage’ın çizimlerine sadık kalarak inşa etti; hesaplama bölümü 1991’de, makinenin tamamı 2002’de bitirildi ve çalıştığı görüldü.

Kuramsal temeller de bu dönemde atıldı. İngiliz matematikçi Alan Turing 1936’da yayımladığı makalesinde, bir şerit üzerindeki sembolleri basit kurallarla okuyup yazan hayalî bir makine tanımladı. Bugün “Turing makinesi” olarak bilinen bu model, hesaplanabilirliğin sınırlarını tartışmak için kullanıldı ve her türlü hesaplamayı yapabilen genel amaçlı bilgisayar fikrinin matematiksel çerçevesini çizdi.

1940’larda hangi makineler yarıştı?

İkinci Dünya Savaşı yıllarında birçok ülkede birbirinden habersiz ekipler hesaplama makineleri geliştirdi. Bu makinelerin her biri farklı bir alanda ilk sayılır.

Konrad Zuse, Z3’ü Berlin’deki atölyesinde yaklaşık 2.000 röle kullanarak kurdu; programlar delikli filmden okunuyordu. Makine 1944’teki bir bombardımanda yok oldu. İngiltere’de Tommy Flowers’ın tasarladığı Colossus ise Alman yüksek komutanlığının Lorenz şifresini çözmek için kullanıldı. Colossus uzun yıllar gizli kaldı ve hakkındaki bilgiler ancak 1970’lerde açıklanmaya başladı; bu gizlilik, ilk bilgisayar tartışmasında neden uzun süre anılmadığını açıklar.

Atanasoff-Berry Bilgisayarı’nın hikâyesi ise uzun süre gölgede kaldı. Iowa Eyalet Üniversitesi’nde fizik profesörü John Atanasoff ve öğrencisi Clifford Berry tarafından geliştirilen makine, ikili aritmetik ve elektronik anahtarlama gibi önemli yenilikler içeriyordu; ancak programını bellekte saklamıyor ve genel amaçlı değil, belirli denklem türlerini çözmeye yönelikti. Makinenin önemi, 1973’te sonuçlanan ve ENIAC patentinin geçersiz sayıldığı dava ile yeniden gündeme geldi.

ENIAC neden bu kadar ünlü?

ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer), Pensilvanya Üniversitesi’nde John Mauchly ve J. Presper Eckert önderliğinde ABD Ordusu için yapıldı. Amaç, top mermilerinin yörüngelerini gösteren balistik tabloları hızla hesaplamaktı. 1943–1945 yılları arasında inşa edilen makine, savaştan sonra gizliliği kaldırılarak Şubat 1946’da kamuoyuna tanıtıldı.

• Yaklaşık 18.000 elektron tüpü (kaynaklarda 17.468 sayısı da geçer)
• Yaklaşık 30 tonluk ağırlık ve bir odayı dolduran boyut
• Farklı problemler için yeniden programlanabilme
• Programlarının kablolar ve anahtarlarla elle kurulması

ENIAC’ın programlanmasında Jean Jennings (Bartik) ve Frances Bilas (Spence) gibi matematikçi kadınlar önemli rol oynadı. ENIAC’ın sınırlılığı, programın bellekte saklanmamasıydı; her yeni iş için kabloların yeniden düzenlenmesi gerekiyordu. Programı bellekte saklayan bilgisayarlar 1940’ların sonunda ortaya çıktı.

ENIAC’ın kamuoyuna duyurulması da dikkat çekiciydi: Makinenin varlığı 15 Şubat 1946’da The New York Times gazetesinin birinci sayfasında haber oldu. Binlerce tüpten oluşan yapı nedeniyle arızalar sık yaşanıyor, tüplerden biri birkaç günde bir bozuluyordu. Buna rağmen ENIAC, elle saatler süren hesapları saniyeler içinde yapabilmesiyle elektronik hesaplamanın gücünü kanıtladı ve sonraki kuşak bilgisayarların tasarımına yön verdi.

Sık yapılan yanılgılar

“İlk bilgisayar ENIAC’tır” demek yaygın ama eksik bir ifadedir. Daha doğru cevap, her makinenin hangi anlamda ilk olduğunu belirtmektir. Bir diğer yanılgı, bilgisayarın ABD’de doğduğu ve oradan yayıldığıdır; oysa Almanya’da Zuse, İngiltere’de Flowers ve ekibi, ABD’de birden fazla ekip birbirinden bağımsız ilerliyordu. Son olarak, Ada Lovelace’ın “ilk programcı” olup olmadığı da tartışılır; bazı araştırmacılar Babbage’ın daha önce yayımlanmamış programlar yazdığını hatırlatır.