Okyanuslar kaç tanedir?

Okyanus ile deniz arasındaki fark nedir?

Okyanuslar, kıtaları birbirinden ayıran ve dünyanın en büyük su kütlelerini oluşturan açık sulardır. Denizler ise genellikle okyanuslardan daha küçük, kısmen karalarla çevrili ve bir okyanusa bağlı su kütleleridir. Akdeniz Atlas Okyanusu’na, Arap Denizi Hint Okyanusu’na bağlıdır. Hazar Denizi ise adında deniz geçmesine rağmen hiçbir okyanusa bağlantısı olmayan kapalı bir su kütlesidir ve dünyanın en büyük gölü kabul edilir.

Okyanus sınırları kara sınırları gibi duvarlarla ayrılmaz; sular kesintisiz biçimde birbirine karışır. Bu yüzden ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi (NOAA) gibi kurumlar, aslında tek bir küresel okyanus bulunduğunu ve okyanus adlarının bu bütünün bölümlerini anlattığını vurgular.

Denizler de kendi içinde farklı türlere ayrılır. Okyanusa geniş bir ağızla açılan denizlere kenar denizi, karalarla çevrili olup okyanusa dar bir boğazla bağlanan denizlere iç deniz denir. Akdeniz, Cebelitarık Boğazı ile Atlas Okyanusu’na bağlanan bir iç denizdir. Hiçbir okyanusla bağlantısı olmayan Hazar ise kapalı bir su kütlesidir.

Beş okyanus ve özellikleri

Pasifik Okyanusu’nun adı, Portekizli denizci Macellan’ın 1520’de bu sulara girdiğinde karşılaştığı sakin denizden esinlenerek verdiği barışçıl anlamındaki addan gelir. Türkçede bu okyanus Büyük Okyanus olarak da anılır.

Güney Okyanusu neden sonradan eklendi?

Uzun süre Antarktika çevresindeki sular Pasifik, Atlas ve Hint okyanuslarının güney uzantıları sayıldı. Uluslararası Hidrografi Örgütü bu adı 1937’de kullanmış, ancak 1953’te listeden çıkarmıştı. Zamanla bilim insanları, bölgenin kendine özgü bir akıntı sistemine sahip olduğunu öne çıkardı: Antarktika Çevresel Akıntısı, kıtayı batıdan doğuya sürekli dolaşır ve buradaki suları kuzeydeki daha ılık sulardan ayırır.

ABD Coğrafi Adlar Kurulu 1999’da Güney Okyanusu adını tanıdı. National Geographic de 8 Haziran 2021’de, Dünya Okyanuslar Günü’nde, Güney Okyanusu’nu beşinci okyanus olarak haritalarına ekledi. Sınır olarak 60° güney enlemi seçildi; bu çizgi aynı zamanda Antarktika Antlaşması’nın kapsadığı alanın kuzey sınırıdır.

Atlas Okyanusu’nun ortasından geçen Orta Atlantik Sırtı, aslında dünyanın en uzun sıradağ sisteminin bir parçasıdır. Okyanus tabanında uzanan bu sırtlar boyunca levhalar birbirinden uzaklaşır ve yükselen magma yeni okyanus kabuğu oluşturur. İzlanda, bu sırtın deniz yüzeyinin üzerine çıktığı ender yerlerden biridir. Bu süreç nedeniyle Atlas Okyanusu her yıl birkaç santimetre genişlerken Pasifik Okyanusu, kenarlarındaki dalma-batma zonları nedeniyle yavaşça daralmaktadır.

Okyanusların en derin noktası neresidir?

Bilinen en derin nokta, Pasifik Okyanusu’nun batısında, Guam Adası’nın güneybatısındaki Mariana Çukuru’nun güney ucunda yer alan Challenger Çukuru’dur. NOAA’nın aktardığı 2021 tarihli bir çalışmaya göre derinliği yaklaşık 10.935 m’dir; farklı ölçümler birkaç on metrelik farklar verir. Everest bu çukura yerleştirilse zirvesinin üzerinde iki kilometreden fazla su kalırdı. Çukurun dibine ilk insanlı iniş 1960’ta Trieste adlı denizaltıyla gerçekleştirildi.

Okyanusların ortalama derinliği yaklaşık 3.700 metredir. Güneş ışığı yalnızca en üstteki birkaç yüz metreye ulaşabildiği için okyanusların büyük bölümü sürekli karanlık ve soğuktur. Okyanus tabanının çok geniş bir kısmı hâlâ ayrıntılı biçimde haritalanmamıştır; bu nedenle bilim insanları okyanus tabanını, bazı açılardan Ay’ın yüzeyinden bile daha az tanıdığımızı vurgular.

Okyanusların iklime etkisi

• Isı deposu: Okyanuslar güneş enerjisini emer ve yavaş bırakır; bu yüzden kıyı bölgelerinde sıcaklık farkları iç kesimlere göre daha azdır.
• Akıntılar: Sıcak ve soğuk okyanus akıntıları ısıyı ekvatordan kutuplara taşır; Golfstrim, Batı Avrupa’nın enlemine göre ılık olmasına katkı sağlar.
• Su döngüsü: Atmosferdeki nemin büyük bölümü okyanus yüzeyinden buharlaşan sudan gelir.

Pasifik’te birkaç yılda bir görülen El Niño olayı, okyanus ile atmosferin ne kadar sıkı bağlı olduğunu gösterir. Bu dönemlerde Pasifik’in doğusundaki yüzey suları olağandan ısınır; bunun sonucunda dünyanın farklı bölgelerinde kuraklık, sel ve sıcaklık değişimleri görülebilir.

Sık yapılan yanılgılar

• Kuzey Buz Denizi adında deniz geçse de bir okyanustur; beş okyanusun en küçüğüdür.
• Dört okyanus bilgisi yanlış değil, eskidir; Güney Okyanusu’nu ayrı saymayan kaynaklar hâlâ vardır.