Paralel ve meridyen nedir?

Paralellerin özellikleri nelerdir?

Paraleller, Ekvator’a paralel olarak çizilen ve 1 derece aralıklarla kabul edilen hayali dairelerdir. Bir yerin hangi paralel üzerinde olduğu, o yerin enlemini verir. Başlıca özellikleri şunlardır:

• En büyük paralel Ekvator’dur; kutuplara doğru paraleller küçülür ve 90°’de birer noktaya dönüşür.
• Paraleller birbirini kesmez, doğu-batı doğrultusunda uzanır.
• İki paralel arasındaki uzaklık her yerde yaklaşık 111 km’dir. Dünya’nın kutuplardan hafif basık olması bu değeri çok az değiştirir.
• Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı genel olarak küçülür, ortalama sıcaklık düşer.
• Ekvator’un kuzeyindekiler kuzey, güneyindekiler güney paralelleri olarak adlandırılır.

Bazı paraleller özel adlar taşır. Yengeç Dönencesi (yaklaşık 23° 27′ kuzey) ve Oğlak Dönencesi (yaklaşık 23° 27′ güney), güneş ışınlarının yılda bir kez öğle vakti dik açıyla düşebildiği en uç paralellerdir. Kuzey ve Güney Kutup Daireleri (yaklaşık 66° 33′) ise yılın en az bir gününde Güneş’in hiç batmadığı ya da hiç doğmadığı bölgelerin sınırıdır. Bu değerler Dünya’nın eksen eğikliğine bağlıdır ve çok yavaş değiştiği için yeni kaynaklarda 23° 26′ gibi küçük farklarla verilebilir.

Meridyenlerin özellikleri nelerdir?

Meridyenler, Kuzey Kutbu ile Güney Kutbu’nu birleştiren hayali yarım çemberlerdir. Bir yerin hangi meridyen üzerinde olduğu, o yerin boylamını verir.

• Bütün meridyenler kutuplarda birleşir ve hepsinin uzunluğu eşittir.
• İki meridyen arasındaki uzaklık Ekvator’da yaklaşık 111 km iken kutuplara doğru azalır ve kutupta sıfır olur.
• Dünya 24 saatte 360° döndüğü için ardışık iki meridyen arasında 4 dakikalık yerel saat farkı vardır; 15 meridyen 1 saate karşılık gelir.
• Aynı meridyen üzerindeki bütün yerlerde yerel saat aynıdır; doğudaki yerlerin yerel saati batıdakilerden ileridir.
• Başlangıç meridyeninin doğusunda 180, batısında 180 meridyen bulunur.

Enlem ve boylam nedir?

Enlem, bir noktanın Ekvator’a olan açısal uzaklığıdır ve 0° ile 90° arasında, kuzey ya da güney olarak belirtilir. Boylam ise bir noktanın başlangıç meridyenine olan açısal uzaklığıdır ve 0° ile 180° arasında, doğu ya da batı olarak belirtilir. Değerler derece, dakika ve saniyeyle yazılır; 1 derece 60 dakika, 1 dakika 60 saniyedir. Örneğin Tokyo yaklaşık 35° kuzey enlemi ve 139° doğu boylamı üzerindedir.

Enlem, eski çağlardan beri Kutup Yıldızı’nın ya da öğle güneşinin ufka göre yüksekliği ölçülerek görece kolay bulunabiliyordu. Boylamı bulmak ise çok daha zordu, çünkü bunun için iki yer arasındaki saat farkını doğru bilmek gerekiyordu. Bu sorun 18. yüzyılda denizde bile doğru çalışan hassas saatlerin geliştirilmesiyle büyük ölçüde çözüldü.

Greenwich neden başlangıç meridyeni oldu?

Ekvator doğal bir başlangıçtır, ancak meridyenlerin hiçbiri diğerlerinden doğal olarak farklı değildir. 19. yüzyılda pek çok ülke kendi başkentinden ya da gözlemevinden geçen meridyeni başlangıç kabul ediyordu; örneğin Fransa Paris’i esas alıyordu. Bu durum denizcilikte ve haritacılıkta karışıklık yaratıyordu.

1884 Ekim’inde ABD’nin başkenti Washington’da toplanan Uluslararası Meridyen Konferansı’nda 25 ülkenin temsilcileri, İngiltere’deki Greenwich Kraliyet Gözlemevi’nden geçen meridyeni ortak başlangıç olarak kabul etti. O dönemde dünyadaki gemilerin büyük çoğunluğu zaten Greenwich’e dayalı deniz haritaları kullanıyordu. Başlangıç meridyeninin tam karşısındaki 180° meridyeni ise Uluslararası Tarih Değiştirme Çizgisi’nin temelini oluşturur.

Paralel ve meridyenler ne işe yarar?

Paralel ve meridyen ağı, yeryüzündeki herhangi bir noktanın tek ve kesin bir adresle tanımlanmasını sağlar. Denizcilik ve havacılıkta rota hesaplamaları, uydu konumlama sistemleri, harita çizimi ve afet anında arama kurtarma çalışmaları bu sisteme dayanır. Bir geminin ya da uçağın konumu, enlem ve boylam değerleriyle bildirilir.

Paraleller aynı zamanda iklim kuşaklarının sınırlarını belirlemede kullanılır. İki dönence arasında kalan bölge tropikal kuşak, dönencelerle kutup daireleri arasında kalan bölgeler ılıman kuşaklar, kutup dairelerinin ötesindeki alanlar ise kutup kuşaklarıdır. Enlem arttıkça yıl içindeki gece ve gündüz süreleri arasındaki fark da büyür: Ekvator’da gece ve gündüz yıl boyunca yaklaşık eşitken, kutup dairelerinin ötesinde güneşin günlerce batmadığı ya da doğmadığı dönemler yaşanır.

Meridyenler ise zaman hesabının temelidir. Yerel saat, bir yerin bulunduğu meridyene göre belirlenir ve ülkelerin kullandığı saat dilimleri de meridyenlere dayanarak oluşturulmuştur.

Sık yapılan yanılgılar

• Enlem ve boylam karıştırılır. Enlem kuzey-güney, boylam doğu-batı konumunu gösterir; koordinatlarda önce enlem yazılır.
• Bir boylam derecesi sabit kilometre değildir. Ekvator’da yaklaşık 111 km olan bu mesafe kutuplarda sıfıra iner.
• Paralel ve meridyenler gerçek çizgiler değildir; konum belirlemek için kullanılan hayali çizgilerdir.