Ekvator nedir?

Ekvator neden 0° kabul edilir?

Enlem, bir noktanın kuzey-güney konumunu gösteren açısal uzaklıktır ve bu uzaklığın ölçülmesi için ortak bir başlangıç gerekir. Dünya kendi ekseni etrafında döndüğü için iki kutup doğal sabit noktalardır; bu iki kutba tam olarak eşit uzaklıkta kalan çember de doğal başlangıç çizgisi olur. Bu yüzden ekvator 0° kabul edilir, kutuplar ise 90° kuzey ve 90° güney enlemleridir. Boylamlarda durum farklıdır: Meridyenlerin hiçbiri doğal olarak öne çıkmadığı için başlangıç meridyeni uluslararası bir anlaşmayla seçilmiştir. Ekvatorun konumu ise bir anlaşmaya değil, Dünya’nın dönüşüne dayanır.

Ekvator, paralellerin en büyüğüdür. Kutuplara doğru gidildikçe paralel daireleri küçülür ve 90°’de birer noktaya dönüşür. Ekvatorun çevresi yaklaşık 40.075 km’dir. Dünya bu uzunluğu 24 saatte bir döndüğü için ekvator üzerindeki bir nokta saatte yaklaşık 1.670 km hızla döner; kutuplara yaklaştıkça bu çizgisel hız azalır.

Ekvator, Dünya’yı iki eşit yarıya bölen tek paraleldir; diğer bütün paraleller Dünya’yı eşit olmayan iki parçaya ayırır. Bu yüzden ekvator aynı zamanda bir büyük daire olarak da tanımlanır.

Ekvator hangi ülkelerden geçer?

Ekvator üç kıta bölgesinde toplam 13 ülkenin topraklarından ya da karasularından geçer. Bunlardan Maldivler ve Kiribati’de çizgi kara yerine bu ülkelerin deniz alanlarından geçtiği için bazı kaynaklar sayıyı 11 olarak verir.

Afrika’da ekvator, Victoria Gölü’nün kuzey kesiminden de geçer. Güney Amerika’da Ekvador’un başkenti Quito, çizginin hemen güneyinde yer alır ve şehrin yakınında ekvatoru simgeleyen anıtlar ile müzeler bulunur.

Ekvatorun iklime etkisi nedir?

Ekvator çevresinde güneş ışınları yıl boyunca dike yakın açıyla gelir. Bu nedenle sıcaklık yüksektir ve mevsimler arasındaki sıcaklık farkı çok azdır. Gece ile gündüz yıl boyunca yaklaşık 12’şer saat sürer; Güneş’in doğuşu ve batışı da dünyanın başka yerlerine göre çok daha hızlı gerçekleşir. 21 Mart ve 23 Eylül dolaylarında öğle vakti güneş ışınları ekvatora tam dik açıyla düşer.

Isınan nemli hava sürekli yükseldiği için ekvator kuşağında yağış boldur. Ekvatoral iklimde neredeyse her gün öğleden sonra sağanak görülür; Amazon Havzası, Kongo Havzası ve Endonezya adaları bu iklimin tipik örnekleridir. Bu kuşakta yıllık sıcaklık ortalaması 25 ile 27 °C arasında seyreder. Ancak yükselti iklimi değiştirir: Ekvator üzerinde ya da çok yakınında bulunan And Dağları ve Kilimanjaro gibi yüksek alanlarda serin hatta karlı koşullar görülür.

Ekvatorun bir başka özelliği, Dünya’nın dönüşünden kaynaklanan sapma etkisinin (Koriolis etkisi) burada sıfıra yaklaşmasıdır. Bu nedenle tropikal kasırgalar ekvatorun hemen üzerinde oluşmaz; genellikle birkaç derece kuzey ya da güneyde doğar.

Ekvator ve Dünya’nın şekli

Dünya tam bir küre değildir; dönüşün etkisiyle ekvatorda hafifçe şişkin, kutuplarda basıktır. Ekvator çapı yaklaşık 12.756 km iken kutuplar arası çap yaklaşık 12.714 km’dir. Aradaki yaklaşık 43 km’lik fark, ekvator üzerindeki noktaların Dünya’nın merkezine kutuplardakilerden daha uzak olmasına yol açar.

Bu şişkinliğin ilginç bir sonucu vardır: Ekvador’daki Chimborazo Dağı, deniz seviyesinden yüksekliği Everest’in çok altında olmasına rağmen, zirvesi Dünya’nın merkezine en uzak nokta olarak bilinir. Yani en yüksek dağ sorusunun cevabı, yüksekliğin neye göre ölçüldüğüne bağlıdır.

Ekvator kuşağında yaşam ve ekonomi

Ekvator çevresindeki tropikal yağmur ormanları, karalardaki canlı türlerinin çok büyük bir bölümüne ev sahipliği yapar. Sürekli sıcaklık ve bol yağış, bitkilerin yıl boyunca büyümesine olanak tanır; ağaçlar katman katman yükselir ve orman tabanına güneş ışığının ancak küçük bir bölümü ulaşır. Bu ormanlar aynı zamanda büyük miktarda karbonu depolayarak küresel iklim dengesine katkı sağlar.

Ekvator kuşağı ekonomik açıdan da önemlidir. Sıcak ve nemli iklimde yetişen kakao, kahve, muz, kauçuk ve palmiye yağı gibi ürünler bu kuşaktaki ülkelerin başlıca ihraç ürünleri arasındadır. Bu ürünlerin önemli bölümü geniş tarlalarda tek tür ürün yetiştirilen plantasyonlarda üretilir. Plantasyonların genişlemesi ise yağmur ormanlarının kaybına yol açtığı için tartışma konusu olmaya devam eder.

Ekvatorun bir başka kullanım alanı uzay fırlatmalarıdır. Dünya’nın dönüş hızı ekvatorda en yüksek olduğundan, buradan doğuya doğru fırlatılan roketler bu hızdan ek bir itiş kazanır. Avrupa Uzay Ajansı’nın fırlatma üssünün ekvatora yakın Fransız Guyanası’nda kurulmuş olmasının nedeni budur. Denizcilikte ise ekvatoru ilk kez geçen denizciler için düzenlenen geleneksel çizgiyi geçme törenleri yüzyıllardır sürdürülmektedir.

Sık yapılan yanılgılar

• Ekvator bir ülke değildir. Ülkenin adı Ekvador’dur ve yazılışı farklıdır; çizgi ise ekvator olarak yazılır.
• Ekvator en sıcak yer değildir. Bol bulut ve yüksek nem, sıcaklığın aşırı yükselmesini engeller. En yüksek sıcaklıklar dönencelere yakın kurak çöllerde ölçülür.
• Ekvator gerçek bir çizgi değildir. Haritalarda çizilen hayali bir çemberdir; arazide yalnızca simgesel anıtlar ve tabelalarla gösterilir.
• Ekvator yalnız Afrika’dan geçmez. Güney Amerika, Afrika ve Asya-Okyanusya’da toplam 13 ülkenin topraklarına ya da sularına dokunur.