Tanzimat Fermanı nedir?

Tanzimat Fermanı neden ilan edildi?

19. yüzyılın ilk yarısı, Osmanlı Devleti için iç ve dış sorunların üst üste geldiği bir dönemdi. Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik fikri Balkan halklarını etkilemiş, Sırp ve Yunan isyanları patlak vermişti. Yunanistan 1830’da bağımsızlığını kazanmıştı. Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa’nın isyanı ise devleti ciddi bir varoluş tehlikesiyle karşı karşıya bırakmıştı. 1839’da Osmanlı ordusu Nizip’te Mısır kuvvetlerine yenildi ve kısa süre sonra Sultan II. Mahmud hayatını kaybetti.

Bu koşullarda Osmanlı yöneticileri hem Avrupa devletlerinin desteğini kazanmak hem de devletin dağılmasını önlemek için kapsamlı bir yenilenme programı ilan etmeye karar verdi. Fermanın ilan edilmesinin başlıca nedenleri şöyle sıralanabilir:

• Mısır sorununda Avrupa desteği almak: Özellikle İngiltere’nin yardımını sağlamak amaçlanıyordu.
• Azınlık isyanlarını önlemek: Gayrimüslim tebaaya güvence vererek bağımsızlık hareketlerinin önüne geçilmek isteniyordu.
• Avrupa devletlerinin iç işlere karışmasını engellemek: Azınlık hakları bahanesiyle yapılan müdahaleler azaltılmak isteniyordu.
• Devleti modernleştirmek: Yönetim, vergi ve askerlik düzeni çağın koşullarına uydurulmak isteniyordu.

Tanzimat Fermanı’nın maddeleri nelerdir?

Ferman, padişahın kendi yetkilerini kanunlarla sınırlandırmayı kabul ettiği vaatler içeriyordu. Belgede öne çıkan ilkeler şunlardır:

1. Müslüman ve gayrimüslim bütün tebaanın can, mal ve namus güvenliği devlet güvencesi altına alınacaktır.
2. Vergiler herkesin gelirine göre adil biçimde alınacaktır.
3. Askerlik belirli bir süreye bağlanacak ve askere alma işlemi düzenli bir sisteme oturtulacaktır.
4. Hiç kimse açık ve adil bir yargılama yapılmadan cezalandırılmayacaktır.
5. Herkesin mülkünü serbestçe kullanma ve miras bırakma hakkı tanınacaktır.
6. Kanunlar herkese eşit uygulanacak, padişah dahil kimse kanunların üstünde olmayacaktır.

Ferman ayrıca rüşvet ve iltimasın önlenmesini ve vergilerin aracılar yerine devlet tarafından toplanmasını öngörüyordu. Bu son ilke uygulamada zorluklarla karşılaştı ve iltizam usulü kısa süre sonra kısmen geri getirildi.

Tanzimat Fermanı’nın önemi nedir?

Fermanla birlikte açılan ve 1876’da I. Meşrutiyet’in ilanına kadar süren döneme Tanzimat Dönemi denir. Bu dönemde yeni ceza ve ticaret kanunları hazırlandı, nizamiye mahkemeleri kuruldu, modern okullar açıldı, posta ve telgraf teşkilatı genişletildi. Ahmed Cevdet Paşa başkanlığında hazırlanan ve İslam hukukunu bir kanun metninde toplayan Mecelle de bu dönemin önemli ürünlerindendir.

Tanzimat’tan önce ve sonra hangi belgeler var?

Tanzimat Fermanı, Osmanlı’da padişahın yetkilerini sınırlayan belgeler zincirinin bir halkasıdır. Sınavlarda bu belgelerin sırası ve özellikleri sıkça sorulur:

Tanzimat’ın eğitim ve yönetimdeki izleri

Tanzimat Dönemi’nde devlet yönetimi büyük ölçüde yeniden düzenlendi. Bakanlık benzeri nezaretlerin sayısı arttı, taşra yönetimi vilayet sistemiyle yeniden yapılandırıldı ve 1864 Vilayet Nizamnamesi ile modern il yönetiminin temelleri atıldı. Eğitim alanında rüştiye adı verilen ortaokullar açıldı, öğretmen yetiştirmek için Darülmuallimîn kuruldu ve 1868’de Fransızca eğitim veren Mekteb-i Sultani, yani bugünkü Galatasaray Lisesi açıldı. Bu kurumlar, ilerleyen yıllarda Batı tarzı eğitim almış yeni bir aydın ve bürokrat kuşağının yetişmesini sağladı.

Bu kuşağın içinden çıkan ve Genç Osmanlılar olarak anılan aydınlar, Tanzimat yöneticilerini Avrupa devletlerine fazla bağımlı olmakla eleştirdi ve halkın yönetime katılacağı meşruti bir düzen istedi. Bu talepler, 1876’da Kanun-i Esasi’nin ilanıyla sonuçlanan sürecin fikrî zeminini oluşturdu.

Tanzimat Fermanı’nın eksikleri ve eleştirileri nelerdir?

Ferman beklenen sonuçları tam olarak veremedi. Balkanlar’daki milliyetçi hareketler durmadı; Avrupa devletleri azınlık haklarını bahane ederek iç işlere karışmayı sürdürdü. Bazı Müslüman çevreler, gayrimüslimlerle eşitlik ilkesini geleneksel düzene aykırı bularak tepki gösterdi. Gayrimüslimlerin bir kısmı ise askerlik yükümlülüğü gibi yeni sorumluluklardan memnun olmadı. Ayrıca ferman halktan gelen bir talebin değil, yönetici seçkinlerin hazırladığı bir programın ürünüydü; bu nedenle toplumda geniş bir karşılık bulması zaman aldı.

Sık yapılan yanılgılar

Tanzimat Fermanı’nın bir anayasa olduğu sanılır; oysa ferman padişahın verdiği bir sözdür ve anayasal bir düzen kurmamıştır. Osmanlı’nın ilk anayasası 1876’daki Kanun-i Esasi’dir. Bir başka yanılgı, fermanı Sultan II. Mahmud’un ilan ettiğini düşünmektir; II. Mahmud reformların zeminini hazırlamış, ancak ferman onun ölümünden birkaç ay sonra oğlu Abdülmecid döneminde ilan edilmiştir.