Türk Boğazları nelerdir?

Boğaz nedir, Türk Boğazları neden önemlidir?

Boğaz, iki denizi birbirine bağlayan dar deniz yoludur. Türk Boğazları, Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek doğal deniz bağlantısıdır. Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin gemileri açık denizlere ancak bu yoldan çıkabilir. Bu nedenle boğazlar, tarih boyunca hem ticaretin hem de uluslararası ilişkilerin merkezinde yer almıştır. Sistem üç parçadan oluşur: kuzeyde İstanbul Boğazı, ortada Marmara Denizi, güneybatıda Çanakkale Boğazı.

İstanbul Boğazı

İstanbul Boğazı, Karadeniz ile Marmara Denizi’ni birleştirir ve İstanbul’u Avrupa ve Asya yakalarına böler. Uzunluğu orta hat boyunca yaklaşık 30 kilometredir. En dar yeri, Anadoluhisarı ile Rumelihisarı arasında yaklaşık 700 metredir. Kıyı boyunca sık sık yön değiştiren kıvrımlı yapısı ve güçlü akıntıları nedeniyle dünyanın seyri en zor su yollarından biri sayılır. Gemilerin bazı noktalarda keskin dönüşler yapması gerekir.

İki yakayı bağlayan başlıca geçişler şunlardır:

• 15 Temmuz Şehitler Köprüsü: 1973’te açıldı; boğazdaki ilk köprüdür.
• Fatih Sultan Mehmet Köprüsü: 1988’de hizmete girdi.
• Yavuz Sultan Selim Köprüsü: 2016’da açıldı; boğazın Karadeniz’e yakın kuzey kesimindedir.
• Marmaray: 2013’te açılan, boğazın altından geçen demir yolu tünelidir.
• Avrasya Tüneli: 2016’da açılan, karayolu araçlarına yönelik deniz altı tünelidir.

Çanakkale Boğazı

Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi’ni Ege Denizi’ne bağlar ve Gelibolu Yarımadası’nı Anadolu’dan ayırır. Uzunluğu yaklaşık 61-62 kilometredir; yani İstanbul Boğazı’nın yaklaşık iki katıdır. Genişliği 1,2 ile 6 kilometre arasında değişir. En dar yeri, Çanakkale kenti ile karşısındaki Kilitbahir arasındadır. Boğazın iki yakası 2022’de açılan 1915 Çanakkale Köprüsü ile birbirine bağlanmıştır. Bu köprü, 2.023 metrelik orta açıklığıyla açıldığı tarihte dünyanın en uzun orta açıklıklı asma köprüsü olmuştur.

Boğazlarda neden iki ayrı akıntı var?

Boğazlarda üst üste iki akıntı bulunur. Karadeniz’e çok sayıda büyük nehir döküldüğü ve buharlaşma görece az olduğu için bu denizin suyu daha az tuzludur. Ege ve Akdeniz’in suyu ise daha tuzlu ve dolayısıyla daha yoğundur. Bu fark nedeniyle yüzeyde Karadeniz’den Marmara’ya, oradan Ege’ye doğru akan bir üst akıntı oluşur. Daha ağır olan tuzlu su ise dipten ters yönde, Ege’den Karadeniz’e doğru ilerler. Bu düzen, Marmara Denizi’nde de belirgin bir katmanlaşma yaratır.

Montrö Sözleşmesi ne düzenler?

Boğazlardan geçiş, 20 Temmuz 1936’da İsviçre’nin Montrö kentinde imzalanan Boğazlar Rejimine İlişkin Sözleşme ile düzenlenir. Sözleşme, boğazların denetimini Türkiye’ye bırakmıştır. Barış zamanında ticaret gemileri bayrağı ve yükü ne olursa olsun geçiş serbestliğinden yararlanır. Savaş gemilerinin geçişi ise tonaj, süre ve önceden bildirim gibi kurallara bağlıdır; Karadeniz’e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemileri için ek sınırlamalar vardır.

Boğazlar nasıl oluştu?

Bilim insanlarının yaygın olarak kabul ettiği görüşe göre İstanbul ve Çanakkale boğazları, eski akarsu vadilerinin yer hareketleri ve deniz seviyesindeki değişimlerle sular altında kalmasıyla oluşmuştur. Buzul çağlarında deniz seviyesi bugünkünden çok daha alçaktı ve Karadeniz ile Akdeniz arasındaki bağlantı zaman zaman kesiliyordu. Buzulların erimesiyle deniz seviyesi yükselince vadiler su altında kaldı ve iki deniz yeniden birbirine bağlandı. İstanbul Boğazı’nın kıvrımlı yapısı, bu eski vadi şeklinin bugün hâlâ izlenebildiğini gösterir.

Boğazlar neden stratejik kabul edilir?

Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin tahıl, petrol ve diğer yükleri dünya pazarlarına büyük ölçüde Türk Boğazları üzerinden ulaşır. Bu nedenle boğazlar, uluslararası deniz ticaretinin en işlek ve en kritik noktalarından biridir. İstanbul Boğazı’nın bir metropolün ortasından geçmesi, büyük tanker ve yük gemilerinin trafiğini ayrıca hassas hâle getirir. Türkiye, gemi trafiğini kıyıdaki izleme merkezleri aracılığıyla takip eder ve güvenli geçiş için gemilere kılavuz kaptan hizmeti sunar. Kılavuz kaptan almak birçok gemi için tavsiye niteliğindedir, ancak güvenli seyir açısından büyük önem taşır.

Boğazlar aynı zamanda zengin bir ekosisteme sahiptir. Karadeniz ile Akdeniz arasında göç eden palamut, lüfer ve istavrit gibi balık türleri mevsimlere göre boğazlardan geçer. Bu göçler, İstanbul’un balıkçılık geleneğini ve mutfak kültürünü yüzyıllardır şekillendirmektedir. Boğazlar ayrıca leylek ve yırtıcı kuşların Avrupa ile Afrika arasındaki göç yolları üzerinde yer alır.

Boğaz kıyılarındaki tarihî yapılar, yalılar ve korular da alanın kültürel değerini artırır. İstanbul Boğazı’nın kıyı şeridi, bu nedenle imar açısından özel koruma kurallarına tabidir.

Sık yapılan yanılgılar

“Boğaziçi” ile “İstanbul Boğazı” çoğu zaman aynı anlamda kullanılır. Ancak Boğaziçi daha çok boğazın iki yakasındaki yerleşim ve kültür alanını anlatır; deniz yolunun kendisinin coğrafi adı İstanbul Boğazı’dır. Bir diğer yanılgı, Marmara Denizi’nin bir okyanus parçası sanılmasıdır; Marmara, tamamen Türkiye topraklarıyla çevrili bir iç denizdir.