Volkan nedir?

Volkanlar nasıl oluşur?

Yer kabuğunun altında, yüksek sıcaklık ve basınç altında kısmen eriyen kayaçlar magmayı oluşturur. Magma, çevresindeki katı kayaçlardan daha hafif olduğu için yukarı doğru yükselir ve yer kabuğundaki magma odalarında birikir. Magmanın içinde çözünmüş hâlde su buharı, karbondioksit ve kükürt bileşikleri gibi gazlar bulunur. Magma yükseldikçe basınç azalır, gazlar kabarcıklar oluşturur ve sonunda magma bir çatlak ya da baca yoluyla yüzeye çıkar. Yüzeye çıkan erimiş kayaca lav denir.

Volkanların çoğu levha sınırlarında yer alır:

• Yitim (dalma-batma) zonları: Bir okyanus levhası başka bir levhanın altına dalar, derinde eriyerek magma üretir. Japonya, Endonezya ve And Dağları’ndaki volkanlar böyle oluşmuştur.
• Uzaklaşan levha sınırları: Okyanus ortası sırtlarda levhalar birbirinden ayrılırken aradaki boşluğu yükselen magma doldurur. İzlanda bu tür bir sırtın üzerindedir.
• Sıcak noktalar: Bazı volkanlar levha sınırlarından uzakta, manto kaynaklı sıcak noktaların üzerinde oluşur. Hawaii adaları ve Yellowstone bunun bilinen örnekleridir.

Bir patlamanın ne kadar şiddetli olacağını büyük ölçüde magmanın bileşimi belirler. Silis oranı düşük bazaltik magma akışkandır; gazlar içinden kolayca kaçar ve lav akıntıları görece sakin biçimde yayılır. Silis oranı yüksek magma ise koyu ve yapışkandır; gazlar içinde hapsolur, basınç artar ve sonunda patlayıcı bir püskürme gerçekleşir. Hawaii volkanlarının akıntılı, Japonya ve Endonezya’daki birçok volkanın ise patlayıcı karakterde olması bu farktan kaynaklanır.

Volkan türleri

Volkanların biçimi, püskürttükleri malzemenin türüne ve lavın akışkanlığına bağlıdır:

• Tabakalı (bileşik) volkan: Lav, kül ve kayaç parçalarının ardalanan katmanlarından oluşan, dik yamaçlı yüksek konilerdir. Japonya’daki Fuji ve ABD’deki St. Helens bu türdendir. Dünyanın en yüksek bileşik volkanı Şili-Arjantin sınırındaki Ojos del Salado’dur.
• Kalkan volkan: Çok akışkan lavın geniş alanlara yayılmasıyla oluşan, hafif eğimli ve kubbe biçimli volkanlardır. Hawaii’deki Mauna Loa ve Kīlauea örnek gösterilir.
• Cüruf konisi: Bacadan fırlayan küçük lav parçalarının çevrede yığılmasıyla oluşan, genellikle birkaç yüz metre yüksekliğindeki küçük konilerdir.
• Lav kubbesi: Akışkanlığı düşük, koyu lavın bacanın çevresinde yığılmasıyla oluşur.
• Kaldera: Büyük bir patlamadan sonra boşalan magma odasının üzerindeki zeminin çökmesiyle oluşan geniş çanaklardır.

Volkanik ürünler ve tehlikeler

Volkanlar yalnızca tehlike kaynağı değildir. Volkanik bölgelerdeki sıcak yer altı suları jeotermal enerji üretiminde ve kaplıcalarda kullanılır; İzlanda, elektriğinin ve ısınma ihtiyacının önemli bölümünü bu kaynaktan karşılar. Volkanik kayaçlar inşaat malzemesi olarak işlenir; pomza gibi hafif kayaçlar sanayide geniş kullanım alanı bulur. Volkanik etkinlik ayrıca uzun jeolojik zaman içinde yeni karalar yaratır: Hawaii ve İzlanda gibi adalar tamamen volkanik kökenlidir.

Pasifik Ateş Çemberi nedir?

Pasifik Okyanusu’nu at nalı biçiminde çevreleyen yaklaşık 40 bin kilometrelik kuşak, Ateş Çemberi olarak bilinir. Yeni Zelanda’dan başlayıp Endonezya, Japonya, Kamçatka ve Alaska üzerinden Amerika kıtalarının batı kıyısı boyunca Şili’ye kadar uzanır. Dünyadaki aktif volkanların yaklaşık yüzde 75’i ve depremlerin yaklaşık yüzde 90’ı bu kuşakta görülür. Bunun nedeni, kuşak boyunca okyanus levhalarının kıta levhalarının altına daldığı çok sayıda yitim zonunun bulunmasıdır.

Tarihteki önemli patlamalar

MS 79’da İtalya’daki Vezüv Yanardağı’nın patlaması, Roma kentleri Pompeii ve Herculaneum’u kül ve sıcak akıntılar altında bıraktı. 1815’te Endonezya’daki Tambora’nın patlaması, kayıtlara geçen en büyük patlamalardan biridir; atmosfere yayılan gazlar ertesi yıl Kuzey Yarım Küre’de yazın beklenenden çok soğuk geçmesine yol açtı ve 1816 yazsız yıl olarak anıldı. 1883’teki Krakatau patlaması ise binlerce kilometre öteden duyulan sesiyle bilinir.

Yakın dönemde de etkisi geniş alanlara yayılan patlamalar yaşandı. 1980’de ABD’deki St. Helens’in patlaması dağın kuzey yamacını çökertti. 1991’de Filipinler’deki Pinatubo’nun atmosfere yaydığı kükürt dioksit, sonraki yıl dünya ortalama sıcaklığının yaklaşık 0,5 °C düşmesine yol açtı. 2010’da İzlanda’daki Eyjafjallajökull volkanının kül bulutu ise Avrupa’da hava trafiğini günlerce aksattı.

Sık yapılan yanılgılar

• Volkanlar yalnızca sıcak bölgelerde bulunmaz. İzlanda’da ve Antarktika’da da aktif volkanlar vardır.
• Lav, volkanların en ölümcül ürünü değildir. Piroklastik akıntılar ve laharlar çok daha hızlı ve tehlikelidir.
• Her volkan koni biçimli değildir; kalkan volkanlar geniş ve basık, kalderalar ise çukur biçimlidir.