Sindirim nasıl olur?

Sindirim kanalı hangi organlardan oluşur?

Sindirim sistemi iki gruba ayrılır. Birinci grup, besinin içinden geçtiği sindirim kanalıdır: ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak, rektum ve anüs. İkinci grup ise besinin içinden geçmediği hâlde sindirime salgılarıyla katkı veren yardımcı organlardır: tükürük bezleri, karaciğer, safra kesesi ve pankreas.

Sindirim iki tür işlemle yürür. Mekanik sindirimde besin çiğneme ve mide hareketleriyle fiziksel olarak parçalanır ve karıştırılır. Kimyasal sindirimde ise enzimler büyük besin moleküllerini küçük yapı taşlarına ayırır: karbonhidratlar basit şekerlere, proteinler amino asitlere, yağlar ise yağ asitleri ve gliserole dönüşür.

Ağızda ve midede neler olur?

Sindirim, besin ağza girdiği anda başlar. Dişler besini küçük parçalara ayırır, tükürük onu nemlendirir. NIDDK’ye göre tükürükte nişastayı parçalamaya başlayan bir enzim bulunur; bu nedenle ekmek uzun süre çiğnendiğinde hafif tatlı bir tat hissedilir. Yutma sırasında gırtlak kapağı (epiglot) soluk borusunun girişini kapatır ve lokmanın yemek borusuna yönelmesini sağlar.

Yemek borusu, besini kas kasılmalarıyla mideye iletir. Bu dalga şeklindeki kasılmalara peristaltizm denir: Lokmanın arkasındaki kas halkası sıkışırken önündeki gevşer ve besin ileri itilir. Peristaltizm o kadar etkilidir ki besin, yer çekimine karşı bile ilerleyebilir.

Midede besin, mide bezlerinin salgıladığı asit ve enzimlerle karıştırılır. Mide sindiriminin ana hedefi proteinlerdir. Asidik ortam, besinle gelen pek çok mikroorganizmanın etkisiz hâle getirilmesine de yardım eder. Kaslı mide duvarı içeriği çalkalayarak kimus adı verilen yarı sıvı bir karışım oluşturur ve bu karışımı küçük partiler hâlinde ince bağırsağa bırakır.

İnce bağırsak neden bu kadar önemlidir?

Kimyasal sindirimin büyük bölümü ve besin emiliminin neredeyse tamamı ince bağırsakta gerçekleşir. İnce bağırsak üç bölüme ayrılır: onikiparmak bağırsağı (duodenum), boş bağırsak (jejunum) ve kıvrım bağırsak (ileum). Onikiparmak bağırsağına üç farklı kaynaktan sindirim salgısı gelir:

• Pankreas özsuyu: Karbonhidrat, protein ve yağları parçalayan enzimler içerir.
• Safra: Karaciğerde üretilir, safra kesesinde depolanır; yağların sindirimini kolaylaştırır.
• Bağırsak özsuyu: İnce bağırsak duvarının kendi salgısıdır ve sindirimi tamamlar.

İnce bağırsağın iç yüzeyi düz değildir. Yüzeyi kaplayan villus adlı parmak benzeri çıkıntılar ve bunların hücrelerindeki daha da küçük mikrovilluslar, emilim yüzeyini katlanarak artırır. NIDDK’ye göre şekerler, amino asitler, gliserol ve bazı vitaminler kana geçerek önce karaciğere taşınır; yağ asitleri ve bazı vitaminler ise lenf sistemi yoluyla emilir.

Kalın bağırsak ne iş yapar?

İnce bağırsakta emilmeyen kalıntılar kalın bağırsağa geçer. Kalın bağırsak körbağırsak (çekum), kolon ve rektumdan oluşur; apandis de körbağırsağa bağlı küçük bir uzantıdır. Kalın bağırsağın başlıca görevi sudan ve tuzlardan geri kalanı emerek atıkları dışkıya dönüştürmektir.

Kalın bağırsağın sonundaki rektum, dışkının dışarı atılana kadar biriktiği bölümdür. Rektum doldukça duvarındaki gerilme reseptörleri uyarılır ve dışkılama ihtiyacı hissedilir. Anüsteki iç kas halkası istem dışı, dış kas halkası ise istemli olarak kontrol edilir; bu sayede dışkılama belirli ölçüde ertelenebilir.

Kalın bağırsakta yaşayan çok sayıda bakteri de sindirime katkı verir. Bu mikroorganizmalar, insan enzimlerinin parçalayamadığı bazı karbonhidratları işler ve K vitamini üretir. Bağırsakta yaşayan mikroorganizma topluluğuna bağırsak mikrobiyotası denir ve bu alan son yıllarda yoğun biçimde araştırılmaktadır.

Sindirimi kim yönetir?

Sindirim, sinirler ve hormonlar tarafından birlikte yönetilir. Yemek görmek ya da kokusunu almak bile beynin tükürük salgısını başlatmasına yeter. Mide ve ince bağırsak hücreleri, sindirim salgılarının üretimini tetikleyen ve beyne açlık ya da tokluk sinyali gönderen hormonlar salgılar. Sindirim kanalının duvarında yer alan enterik sinir sistemi ise duvarın gerilmesini algılayıp kas hareketlerini ve salgıları yerinde düzenler.

Sindirim kanalı boyunca besinin geçişini düzenleyen kas halkaları da (sfinkterler) bu kontrol sisteminin parçasıdır. Yemek borusunun alt ucundaki halka, besinin mideye geçmesine izin verir ve mide içeriğinin geri kaçmasını önler. Midenin çıkışındaki kapı bekçisi (pilor) ise kimusun ince bağırsağa ne hızda geçeceğini ayarlar. Bu halkalar sayesinde sindirim kanalı, her bölümün kendi işini tamamlayabildiği ayrı odalar gibi çalışır.

Sık yapılan yanılgı

“Sindirimin çoğu midede olur.” Mide önemli bir ön işlem yapsa da sindirimin büyük kısmı ve emilimin neredeyse tamamı ince bağırsakta gerçekleşir. Mide asıl olarak proteinlerin sindirimini başlatır ve besini ince bağırsağa hazırlar. Kişisel sağlık soruları için hekime danışılmalıdır.