Cumhuriyet ne zaman ilan edildi?

Cumhuriyet’in ilanına giden süreç nasıl gelişti?

Cumhuriyet bir günde ortaya çıkmış bir yönetim biçimi değildir; Millî Mücadele boyunca adım adım hazırlanmıştır. 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi, egemenliğin millete ait olduğu ilkesine dayanıyordu. 20 Ocak 1921’de kabul edilen Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ise egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu açıkça hükme bağladı. Bu kanun, yeni devletin ilk anayasasıydı ve TBMM’ye hem yasama hem yürütme yetkisi veriyordu.

Kurtuluş Savaşı’nın kazanılmasından sonra iki önemli adım atıldı. 1 Kasım 1922’de TBMM saltanatı kaldırarak Osmanlı hanedanının siyasi yetkisine son verdi. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması ise yeni devletin bağımsızlığını uluslararası alanda tanıttı. 13 Ekim 1923’te Ankara resmen başkent ilan edildi. Artık yeni devletin adının ve rejiminin açıkça tanımlanması gerekiyordu.

29 Ekim 1923’te neler yaşandı?

1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’na göre bakanlar meclis tarafından tek tek seçiliyordu. Bu sistem, 1923 sonbaharında bir hükûmet bunalımına yol açtı. Fethi Bey (Okyar) başkanlığındaki hükûmetin istifasından sonra yeni bakanlar seçilemedi ve devlet yönetimi tıkandı. Mustafa Kemal Paşa, bu bunalımı rejim sorununu kalıcı olarak çözmek için bir fırsat olarak değerlendirdi.

28 Ekim akşamı Çankaya’da arkadaşlarıyla yaptığı toplantıda ertesi gün cumhuriyetin ilan edileceğini bildirdi. Aynı gece İsmet Paşa ile birlikte Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun bazı maddelerini değiştiren kanun teklifini hazırladı. 29 Ekim 1923 günü TBMM’de yapılan görüşmelerin ardından teklif kabul edildi ve cumhuriyet, salonda yükselen yaşasın cumhuriyet sesleri arasında ilan edildi. Aynı oturumda yapılan oylamada Mustafa Kemal Paşa, oylamaya katılan 158 milletvekilinin tamamının oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Cumhurbaşkanı, İsmet Paşa’yı başbakanlığa getirdi.

Kanunla yapılan başlıca değişiklikler

• Türkiye Devleti’nin hükümet şeklinin cumhuriyet olduğu hükme bağlandı.
• Devletin dininin İslam, resmî dilinin Türkçe olduğu belirtildi.
• Cumhurbaşkanının TBMM tarafından ve meclis üyeleri arasından seçilmesi kabul edildi.
• Başbakanın cumhurbaşkanı tarafından seçilmesi, bakanların ise başbakan tarafından belirlenip meclisin onayına sunulması öngörüldü.

Devletin dinine ilişkin hüküm 1928’de anayasadan çıkarıldı; laiklik ilkesi ise 1937’de anayasaya eklendi.

Cumhuriyet’in ilanının sonuçları nelerdir?

Cumhuriyet’in ilanından sonraki aylarda yeni rejimi güçlendiren adımlar birbirini izledi. 3 Mart 1924’te halifelik kaldırıldı, aynı gün eğitim birliğini sağlayan Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi. 20 Nisan 1924’te cumhuriyet döneminin ilk anayasası olan 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu yürürlüğe girdi.

29 Ekim neden millî bayram olarak kutlanır?

29 Ekim, ilk yıllardan itibaren coşkuyla kutlandı. TBMM’nin 1925’te aldığı kararla bu gün millî bayram olarak kabul edildi. Günümüzde 29 Ekim, Cumhuriyet Bayramı olarak resmî tatil ve törenlerle kutlanır; 28 Ekim öğleden sonra da yarım gün tatildir. Cumhuriyet’in 10. yılı 1933’te büyük törenlerle kutlanmış, bu kutlamalar için hazırlanan Onuncu Yıl Marşı bugün de bilinen bir eser hâline gelmiştir. 2023’te Cumhuriyet’in 100. yılı kutlanmıştır.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında devlet yapısı

Cumhuriyet’in ilk yıllarında devlet yönetimi büyük ölçüde TBMM merkezli olarak şekillendi. 1924 Anayasası, meclisi milletin tek ve gerçek temsilcisi olarak tanımlıyor, yasama ve yürütme yetkilerini mecliste topluyordu. Yürütme yetkisini meclis adına cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu kullanıyordu. Bu yapı, yeni devletin kurumlarının kısa sürede oluşturulmasını ve inkılapların hızla hayata geçirilmesini sağladı.

Cumhuriyet’in ilanı hakkında bilinmesi gerekenler

Cumhuriyet’in ilanı, Atatürk’ün Nutuk’ta ayrıntılı biçimde anlattığı bir süreçtir. Mustafa Kemal Paşa, rejim konusundaki düşüncelerini uzun süre kamuoyuyla açıkça paylaşmamış, uygun zamanı beklemiştir. Cumhuriyet’in ilanı İstanbul basınında ve bazı çevrelerde, kararın hızlı alındığı ve yeterince tartışılmadığı gerekçesiyle eleştirilere de konu olmuştur. Bu eleştiriler, yeni rejimin ilk yıllarındaki siyasi tartışmaların bir parçasıdır.

Sık yapılan yanılgılar

Cumhuriyet ilan edildiğinde halifeliğin de kaldırıldığı sanılır; oysa halifelik 29 Ekim’den yaklaşık dört ay sonra, 3 Mart 1924’te kaldırılmıştır. Bir başka yaygın yanılgı, saltanatın Cumhuriyet’le birlikte kaldırıldığı düşüncesidir; saltanat bundan yaklaşık bir yıl önce, 1 Kasım 1922’de kaldırılmıştı. Ayrıca Ankara’nın Cumhuriyet’in ilanıyla başkent olduğu da düşünülür; Ankara’nın başkent oluşuna dair kanun Cumhuriyet’in ilanından iki hafta önce, 13 Ekim 1923’te kabul edilmişti. Son olarak 29 Ekim’in bir anayasa kabulü olduğu sanılır; o gün yeni bir anayasa yapılmamış, mevcut 1921 anayasasında değişiklik yapılmıştır.