Malazgirt Savaşı nedir?

Malazgirt Savaşı’ndan önce durum neydi?

Büyük Selçuklu Devleti, 1040 Dandanakan Savaşı’nda Gaznelileri yenerek Horasan’da bağımsızlığını kazandı ve kısa sürede İran, Irak ve Azerbaycan’a yayıldı. Tuğrul Bey döneminde başlayan Anadolu akınları, Alparslan’ın 1064’te Kafkasya’daki önemli bir Bizans kalesi olan Ani’yi almasıyla daha da yoğunlaştı. Bu fetih, Türklerin Doğu Anadolu’da kalıcı biçimde bulunabileceğini gösteren ilk büyük adımlardan biriydi. Türkmen gruplarının Bizans sınır bölgelerine yaptığı akınlar Bizans’ı ciddi biçimde rahatsız ediyordu.

Bizans’ta 1068’de tahta çıkan IV. Romanos Diogenes, Türkmen akınlarını durdurmak ve doğu sınırını güvence altına almak istiyordu. Bunun için büyük bir ordu topladı. Alparslan ise o sırada Fatımîlere karşı Suriye yönünde bir sefere çıkmıştı. Bizans ordusunun Doğu Anadolu’ya doğru ilerlediği haberini alınca seferi yarıda bırakarak hızla kuzeye döndü.

Savaş nasıl geçti?

İki ordu, Malazgirt ile Ahlat arasındaki ovada karşı karşıya geldi. Savaştan önce yapılan öncü çatışmaları Selçuklular kazandı. Alparslan, savaşa girmeden önce imparatora barış teklif etti; ancak Romanos bu teklifi reddetti. Kaynaklarda, sultanın cuma namazının ardından askerlerine seslendiği ve savaşın bir cuma günü başladığı aktarılır.

Selçuklu ordusu bozkır savaş geleneğine uygun olarak hilal taktiğini uyguladı. Bu taktikte merkezdeki birlikler geri çekiliyormuş gibi davranarak düşmanı peşinden sürükler, kanatlarda ve pusuda bekleyen atlı birlikler ise düşmanı kuşatır. Bizans ordusu bu tuzağa düştü. Üstelik Bizans saflarındaki Türk kökenli paralı askerlerin bir bölümü savaş sırasında Selçuklu tarafına geçti. Bizans ordusunun artçı kuvvetlerinin savaşa katılmadan geri çekilmesi de yenilgiyi hızlandırdı. Gün sonunda Bizans ordusu dağıldı ve imparator Romanos esir alındı.

Neden Bizans kaybetti?

• Ordu farklı milletlerden paralı askerlerden oluşuyordu ve birlik ruhu zayıftı.
• Ordudaki Uz, Peçenek ve Kıpçak gibi Türk kökenli birliklerin bir kısmı taraf değiştirdi.
• Bizans komuta kademesinde imparatora karşı muhalefet vardı; bazı komutanlar savaşa tam katılmadı.
• Selçuklu atlı okçularının hareket kabiliyeti ve hilal taktiği Bizans ağır piyadesini etkisiz bıraktı.

Savaştan sonra ne oldu?

Alparslan esir imparatora bir hükümdara yakışır biçimde davrandı ve onunla bir antlaşma yaptı. Kaynaklarda aktarılan şartlar arasında yüklü bir kurtuluş fidyesi, yıllık vergi, Müslüman esirlerin serbest bırakılması, gerektiğinde askerî yardım ve bazı sınır şehirlerinin Selçuklulara bırakılması yer alır. Ancak Romanos İstanbul’a döndüğünde tahtını kaybetmişti. Yeni yönetim antlaşmayı tanımadı; Romanos gözlerine mil çekilerek kör edildi ve kısa süre sonra öldü.

Antlaşmanın bozulması Türkmenlerin Anadolu’ya girişini hızlandırdı. Alparslan’ın komutanları ve Türkmen beyleri Anadolu’nun içlerine kadar ilerledi. Birkaç yıl içinde Danişmendliler, Saltuklular, Mengücekliler ve Artuklular gibi ilk Türk beylikleri kuruldu. Kutalmışoğlu Süleyman Şah ise İznik merkezli Anadolu Selçuklu Devleti’ni kurdu.

Malazgirt Savaşı’nın önemi nedir?

Malazgirt’in açtığı süreç, 1176 Miryokefalon Savaşı’nda Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıç Arslan’ın Bizans’ı yenmesiyle kesinleşti. Miryokefalon’dan sonra Bizans, Anadolu’yu Türklerden geri alma umudunu büyük ölçüde yitirdi. Bu nedenle Malazgirt Anadolu’nun kapısını açan, Miryokefalon ise Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu kesinleştiren savaş olarak anılır.

Alparslan’ın savaştan sonraki yılları

Alparslan, Malazgirt’ten yaklaşık bir yıl sonra, 1072’de Maveraünnehir’e yaptığı bir sefer sırasında esir alınan bir kale komutanı tarafından yaralandı ve hayatını kaybetti. Yerine oğlu Melikşah geçti. Melikşah ve veziri Nizamülmülk döneminde Büyük Selçuklu Devleti en geniş sınırlarına ulaştı; Nizamiye medreseleri gibi kurumlar bu dönemde yaygınlaştı. Anadolu’daki fetih hareketi de bu dönemde, merkezden çok Türkmen beylerinin öncülüğünde sürdü. Bu durum, Anadolu’da Büyük Selçuklu’dan bağımsız hareket eden yerel Türk beyliklerinin ortaya çıkmasını kolaylaştırdı.

Sık yapılan yanılgılar

En yaygın yanılgı, Malazgirt’ten hemen sonra Anadolu’nun tamamının Türklerin eline geçtiğini düşünmektir. Oysa yerleşme süreci yıllar sürdü ve Bizans Batı Anadolu’da ve kıyı bölgelerinde uzun süre varlığını korudu. İkinci yanılgı, Malazgirt’i Anadolu Selçuklu Devleti’nin kazandığını sanmaktır; savaşı Büyük Selçuklu Devleti kazanmıştır, Anadolu Selçuklu Devleti ise savaştan birkaç yıl sonra kurulmuştur. Üçüncü olarak, Türklerin Anadolu’ya ilk kez Malazgirt’le girdiği de doğru değildir; Türkmen akınları savaştan onlarca yıl önce başlamıştı. Malazgirt’in asıl önemi, bu akınları kalıcı yerleşmeye dönüştüren kapıyı açmasıdır.

Savaşın yıl dönümü her yıl ağustos ayının son haftasında Muş’un Malazgirt ilçesinde düzenlenen anma törenleriyle hatırlanır. Malazgirt ovasında yapılan arkeolojik ve tarihî araştırmalar, savaşın tam olarak hangi noktada yapıldığını netleştirmeye yönelik çalışmalarla bugün de sürmektedir.