Matbaa ne zaman icat edildi?

Matbaadan önce kitaplar nasıl çoğaltılıyordu?

Matbaadan önce kitaplar elle yazılarak çoğaltılırdı. Bir kitabın tek bir nüshası aylar alabilir, her kopyada yeni yazım hataları ortaya çıkabilirdi. Bu yüzden kitaplar pahalıydı ve genellikle manastırlarda, saraylarda ve medreselerde toplanırdı. Baskı tekniği bu durumu değiştiren en önemli yeniliklerden biri oldu.

Baskı tekniği Doğu’da nasıl gelişti?

Baskının ilk biçimi tahta kalıpla baskıdır. Bu yöntemde bir sayfanın tamamı tahta bir bloğa ters olarak oyulur, mürekkeplenir ve kâğıda bastırılır. Çin’de bu teknik yaklaşık 600’lü yıllarda kullanılmaya başlandı. Yöntem işe yarıyordu ama her sayfa için ayrı bir blok oymak gerekiyordu.

Hareketli harf fikri bu sorunu çözdü: Her işaret ayrı bir parça olarak üretilir, sayfa bu parçalar dizilerek oluşturulur ve baskıdan sonra harfler yeniden kullanılır. Çinli bilgin Shen Kuo’nun 1088 tarihli eserinde anlatıldığına göre Bi Sheng adlı bir zanaatkâr, 1041–1048 yılları arasında yapışkan kile oyduğu işaretleri ateşte pişirerek hareketli harfler üretti.

Kore’de ise metal harf kullanımı gelişti. Cheongju’daki Heungdeok Tapınağı’nda 1377’de basılan ve kısaca Jikji olarak bilinen Budist metin, metal hareketli harflerle basılmış günümüze ulaşan en eski kitap kabul edilir. UNESCO bu eseri 2001’de Dünya Belleği Kaydı’na aldı; tek nüshası Fransa Ulusal Kütüphanesi’nde korunur.

Kore’deki metal harf geleneği Jikji ile sınırlı kalmadı; sonraki yüzyıllarda da devlet desteğiyle metal harf dökümü sürdü. Ancak Çince ve Korece yazıda binlerce farklı işaret bulunduğu için hareketli harfle baskı, az sayıda harften oluşan alfabelere göre çok daha zahmetliydi. Bu nedenle Doğu Asya’da tahta kalıpla baskı uzun süre yaygınlığını korudu. Latin alfabesinin sınırlı sayıda harften oluşması ise Avrupa’da hareketli harfin hızla benimsenmesini kolaylaştırdı.

Gutenberg’in matbaası neyi değiştirdi?

Johannes Gutenberg yaklaşık 1400’de doğdu ve 1468 civarında öldü. 1440’lı yıllarda Mainz’da geliştirdiği sistemin gücü, tek bir buluştan değil, birkaç yeniliğin birleşiminden geliyordu:

• Harfleri hızlı ve aynı ölçüde dökmeyi sağlayan el kalıbı
• Kolay eriyip çabuk sertleşen kurşun bazlı harf alaşımı
• Metal harfe iyi tutunan yağ bazlı mürekkep
• Şarap ve kâğıt preslerinden uyarlanan baskı presi

Bu sistemle basılan en ünlü eser Gutenberg İncili’dir. Latince basılan bu üç ciltlik eserin baskısı büyük olasılıkla 1455’in sonlarında tamamlandı; sayfaların çoğu iki sütunlu ve her sütun 42 satırlıdır. Bu nedenle “42 satırlı İncil” olarak da anılır.

Matbaa Avrupa’ya hızla yayıldı. 1500 yılına gelindiğinde on binlerce farklı baskı yapılmıştı. Kitapların ucuzlaması okuryazarlığın artmasına, bilginin standart biçimde dolaşmasına ve Rönesans ile Reform hareketlerinin hızlanmasına katkıda bulundu.

Matbaanın etkisi yalnızca kitap sayısıyla sınırlı kalmadı. Aynı metnin yüzlerce özdeş nüshası basılabildiği için bilim insanları birbirlerinin çalışmalarını aynı sayfa ve şekiller üzerinden tartışabildi. Haritalar, tıp ve astronomi kitapları, sözlükler ve dilbilgisi eserleri daha geniş kitlelere ulaştı; yerel dillerde basılan kitaplar bu dillerin yazım kurallarının yerleşmesine katkı sağladı.

Osmanlı’da matbaa ne zaman kuruldu?

Osmanlı topraklarında matbaa, Müslüman Türkler tarafından kurulmadan önce gayrimüslim topluluklar tarafından kullanıldı. İstanbul’daki Yahudi matbaacılar 1493’te ilk bilinen kitabı bastı; Ermeni ve Rum matbaaları da bunu izledi.

İbrahim Müteferrika, Yirmisekizçelebizâde Mehmed Said Efendi ile birlikte matbaa kurmak için girişimde bulundu. Temmuz 1727’de III. Ahmed’in fermanı ve Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi’nin fetvasıyla izin alındı. Matbaada basılan ilk kitap, Cevherî’nin Arapça sözlüğünün Vankulu Mehmed Efendi tarafından yapılan tercümesi olan ve “Vankulu Lügati” diye bilinen eserdir. Müteferrika’nın ölümüne kadar on yedi kitap, toplam yirmi üç cilt basıldı.

Müteferrika matbaasında basılan kitaplar tarih, coğrafya, dil ve askerlik gibi alanlarda yoğunlaştı. Bunlar arasında Kâtib Çelebi’nin coğrafya eseri Cihannüma ve Amerika’nın keşfini anlatan Tarih-i Hind-i Garbi gibi eserler yer alır. Müteferrika’nın kendi kaleme aldığı ve 1731’de I. Mahmud’a sunduğu Usûlü’l-hikem, matbaanın dokuzuncu kitabı olarak 1732’de basıldı. Matbaanın Osmanlı’da neden geç yaygınlaştığı konusu tarihçiler arasında hâlâ tartışılmaktadır; ekonomik, toplumsal ve teknik etkenlerin birlikte rol oynadığı yönünde farklı görüşler vardır.

Sık yapılan yanılgılar

“Matbaayı Gutenberg icat etti” cümlesi Avrupa için doğru, dünya için eksiktir. Gutenberg baskıyı ve hareketli harfi değil, bunları verimli bir seri üretim sistemine dönüştüren yöntemi geliştirdi. Bir başka yanılgı, Osmanlı’da 1727’den önce hiç matbaa bulunmadığıdır; oysa gayrimüslim matbaaları iki yüz yılı aşkın süre önce faaliyetteydi. Müteferrika matbaası ise Arap harfleriyle Türkçe kitap basan ilk matbaa olarak önem taşır.