Orhun Yazıtları nedir?

Yazıtlar kimler için ve ne zaman dikildi?

Orhun Yazıtları adı, Orta Moğolistan’da Orhun Irmağı’nın eski yatağı yakınında bulunan anıtlara verilir. Bu anıtlar, Çin egemenliğinden kurtulup yeniden güçlenen II. Doğu Türk Kağanlığı’nın üç önemli kişisine aittir. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları birbirine yaklaşık bir kilometre uzaklıktadır. Tonyukuk yazıtı ise Orhun’un yaklaşık 360 kilometre doğusunda olmasına rağmen aynı döneme ait olduğu ve benzer konuları işlediği için bu grup içinde anılır.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kül Tigin 731 yılının şubat ayında ölmüş, yazıtı büyük olasılıkla 732 yazında dikilmiştir. Bilge Kağan 734 sonunda öldükten sonra oğlu, babası adına 735’te yazıtı diktirmiştir. Kül Tigin yazıtı yirmi günde, Bilge Kağan yazıtı otuz dört günde taşa kazınmıştır.

Yazıtlarda neler anlatılır?

Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları Bilge Kağan’ın ağzından yazılmıştır. Metinler dünyanın ve insanın yaratılışına kısaca değindikten sonra I. Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşunu, ardından birliğin bozulmasıyla Türklerin Çin’e bağımlı hâle gelişini anlatır. Ardından İlteriş Kağan’ın devleti yeniden kurması, Kapgan Kağan dönemi ve Bilge Kağan ile Kül Tigin’in seferleri sıralanır.

Metinlerin en etkileyici bölümleri, kağanın beylerine ve halkına doğrudan seslendiği kısımlardır. Bu bölümlerde birlik olmanın önemi, yabancı bir gücün tatlı sözlerine kanmanın tehlikesi ve yöneticinin halkına karşı sorumluluğu vurgulanır. Bu yüzden yazıtlar yalnızca bir tarih belgesi değil, Türkçenin bilinen en eski hitabet ve düz yazı örnekleri olarak da değerlendirilir. Tonyukuk yazıtında ise olaylar vezirin ağzından anlatılır; Tonyukuk, İlteriş ve Kapgan kağanları tahta kendisinin çıkardığını belirterek devlete hizmetlerini öne çıkarır.

Yazıtların söz varlığı yaklaşık 900 kelimedir ve bunların üçte biri soyut kavramlardır. Deyimler, benzetmeler, ikilemeler ve karşıt kavramlar, o dönemde Türkçenin gelişmiş bir yazı dili olduğunu gösterir. Kül Tigin yazıtının batı yüzünde ayrıca Çin imparatoru adına yazılmış Çince bir metin bulunur.

Yazıtların önemi birkaç yönlüdür. Dil tarihi açısından Türkçenin 8. yüzyıldaki ses ve şekil yapısını gösteren en düzenli metinlerdir. Tarih açısından Göktürklerin kendi ağzından yazılmış nadir kaynaklardır; bu dönemi anlatan bilgilerin büyük kısmı başka türlü yalnızca Çin kaynaklarından öğrenilebilmektedir. Edebiyat açısından ise hitabet gücü yüksek, düşünce ve duyguyu birlikte taşıyan bir düz yazının ilk örneklerini sunarlar. Bu nedenle Orhun Yazıtları, okul kitaplarında Türk edebiyatının başlangıç metinleri arasında mutlaka yer alır.

Göktürk alfabesi nasıl bir yazıdır?

• Genellikle sağdan sola doğru yazılır.
• İki büyük Orhun yazıtında 38 harf kullanılmıştır; Yenisey yazıtlarıyla birlikte işaret sayısı elliye yaklaşır.
• Ünsüzlerin çoğunun kalın ünlülerle ve ince ünlülerle kullanılan ayrı biçimleri vardır.
• Ünlüler her zaman yazılmaz; kelimenin okunuşu ünsüz işaretleri ve ünlü uyumu yardımıyla anlaşılır.
• Kelimeler ya da kelime grupları iki nokta (:) biçimindeki bir işaretle ayrılır.

Harflerin İskandinav run yazısına benzemesi nedeniyle bu yazıya bilim dünyasında “runik” de denir. Yazıyı çözen Thomsen ise harflerin Ârâmî-İran kökenli bir yazıdan geliştiği görüşündeydi.

Yazıtlar nasıl bulundu ve okundu?

Sibirya’daki benzer yazılı taşlar 18. yüzyılda Avrupalı gezginlerin dikkatini çekmişti, ancak bu harfler uzun süre okunamadı. 1889’da Rus araştırmacı Nikolay Yadrintsev Orhun Vadisi’ndeki büyük yazıtları buldu ve kalıplarını bilim dünyasına sundu. Ardından bir Fin heyeti yazıtların fotoğraflarını ve kalıplarını yayımladı. Tonyukuk yazıtı ise 1897’de bulundu.

Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen, Çince metinlerde geçen adlardan yararlanarak önce “Tengri”, “Türk” ve “Kül Tigin” gibi kelimeleri okudu. Alfabeyi çözdüğünü 15 Aralık 1893’te Danimarka Kraliyet Bilimler Akademisi’ne sunduğu bildiriyle duyurdu. Rus Türkolog Wilhelm Radloff metinlerin ilk yayımlarını 1894’te yaptı; Thomsen’in kapsamlı çalışması 1896’da çıktı. Türkiye’de yazıtlar üzerine ilk yayınlardan biri Necip Âsım’a aittir; daha sonra Hüseyin Namık Orkun ve Talat Tekin önemli çalışmalar yaptı.

Sık yapılan yanılgılar

“Yazıtları Bilge Kağan kendi eliyle kazıdı.” Metinler Bilge Kağan’ın ağzından anlatılır; taşa kazıyan ise yeğeni Yolluğ Tigin’dir. Kül Tigin yazıtı için Çin’den ayrıca taş ustaları getirtildiği bilinir.

“Yazıtlardaki metinlerin tamamı Türkçedir.” Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında Çince bölümler de bulunur.

“Bütün yazıtlar Orhun Irmağı kıyısındadır.” Tonyukuk yazıtı Orhun’dan yüzlerce kilometre uzaktadır; aynı dönemin anıtı olduğu için bu adla birlikte anılır.

“Göktürk alfabesiyle yazılmış tek belge Orhun Yazıtlarıdır.” Aynı yazı sistemiyle yazılmış çok sayıda başka belge vardır. Sibirya’daki Yenisey yazıtları, Moğolistan’ın farklı bölgelerindeki taşlar ve kâğıda yazılmış metinler bu yazının daha geniş bir alanda kullanıldığını gösterir. Orhun anıtlarını öne çıkaran şey, uzunlukları ve içeriklerinin zenginliğidir.