Ünlü uyumu nedir?

Türkçe ünlüler nasıl sınıflandırılır?

Ünlü uyumunu anlamak için önce ünlülerin özelliklerini bilmek gerekir. Türkiye Türkçesinde sekiz ünlü vardır ve bu ünlüler üç ölçüte göre gruplandırılır:

Türk Dil Kurumunun yayımladığı ses bilgisi çalışmalarında büyük ünlü uyumu “dil benzeşmesi”, küçük ünlü uyumu ise “dudak benzeşmesi” olarak da adlandırılır. Bu adlar, uyumun ağızda hangi organın hareketine dayandığını gösterir.

Büyük ünlü uyumu nedir?

Büyük ünlü uyumuna göre bir kelimenin ilk hecesinde kalın ünlü varsa sonraki hecelerde de kalın ünlü, ilk hecesinde ince ünlü varsa sonraki hecelerde de ince ünlü bulunur.

• Kalın ünlülü örnekler: alın, yakın, yalan, uzun, kızak, oyun
• İnce ünlülü örnekler: ekmek, ekin, ince, üzüm, ölçek

Bu kural ekler için de geçerlidir. Çoğul eki “at” kelimesine “-lar”, “ev” kelimesine “-ler” biçiminde gelir. Bu yüzden Türkçe eklerin çoğunun iki ya da dört farklı biçimi vardır.

• İki biçimli ekler (büyük ünlü uyumuna göre): -lar/-ler (atlar, evler), -da/-de (okulda, evde), -ca/-ce (Türkçe, Almanca).
• Dört biçimli ekler (iki uyuma birlikte göre): -ı/-i/-u/-ü (kapıyı, evi, okulu, gözü), -lık/-lik/-luk/-lük (kitaplık, demirlik, odunluk, gözlük), -cı/-ci/-cu/-cü (balıkçı, dişçi, sucu, sütçü).

Görüldüğü gibi dört biçimli eklerin hangi şekle gireceğini hem kalınlık-incelik hem de düzlük-yuvarlaklık birlikte belirler. Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenenlerin en çok zorlandığı konulardan biri de bu otomatik ses değişimidir.

Ünlü uyumu yalnızca Türkiye Türkçesine özgü değildir. Küre Ansiklopedi’nin Türk dili ailesi maddesine göre bu uyum, Türk dillerinin en belirgin ortak özelliklerinden biridir. Kalınlık-incelik uyumu Oğuz ve Karluk dillerinde büyük ölçüde korunurken, bazı Balkan ağızlarında ve Kıbrıs Türkçesinde komşu dillerin etkisiyle yer yer gevşemiştir. Göktürk alfabesinde ünsüzlerin kalın ve ince ünlülerle kullanılan ayrı biçimlerinin bulunması da bu uyumun Türkçenin çok eski bir özelliği olduğunu gösterir.

Küçük ünlü uyumu nedir?

Küçük ünlü uyumu iki kuraldan oluşur:

1. Kelimenin ilk hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) varsa sonraki hecelerde de düz ünlü bulunur: elek, sevinç, iki, kara, kalın.
2. Kelimenin ilk hecesinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa sonraki hecelerde ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlü bulunur: oda, olay, omuz, öfke, ölüm, gönül, yürek.

Bu kuralın doğal bir sonucu olarak “o” ve “ö” ünlüleri Türkçe kelimelerde genellikle yalnızca ilk hecede bulunur. Bir Türkçe kelimenin ikinci ya da üçüncü hecesinde “o” veya “ö” görülüyorsa, bu ya bir ekin ya da yabancı kökenin işaretidir.

Ünlü uyumunun istisnaları nelerdir?

Ünlü uyumu güçlü bir eğilimdir, ancak her kelimede görülmez. Sınavlarda en sık sorulan istisnalar şunlardır:

• Zamanla değişen Türkçe kelimeler: Anne (ana), elma (alma), kardeş (kardaş), hangi (kangı), dahi ve şişman gibi bazı Türkçe kelimeler, söylenişleri zamanla değiştiği için büyük ünlü uyumuna uymaz.
• Yabancı kökenli kelimeler: Kitap, kalem, cami, model, tiyatro, doktor gibi kelimeler başka dillerden geldiği için uyuma genellikle uymaz.
• Birleşik kelimeler: Bugün, Kahramanmaraş, Çanakkale gibi birleşik kelimelerde uyum aranmaz; her parça kendi içinde değerlendirilir.
• Tek biçimli ekler: -ki, -ken, -leyin, -yor, -gil, -daş ve -(i)mtırak eklerinin başka biçimleri yoktur; bu yüzden eklendikleri kelimede uyumu bozabilirler: bakarken, akşamleyin, geliyor, meslektaş, dayımgil, yeşilimtırak.
• Küçük ünlü uyumunda b, m, v etkisi: Çamur, hamur, yağmur, avuç ve kabuk gibi kelimelerde “a” ünlüsünden sonra dudak ünsüzlerinin etkisiyle “u” gelir; bu kelimeler Türkçe olduğu hâlde küçük ünlü uyumuna uymaz.

“-yor” eki özellikle dikkat çekicidir: Büyük ünlü uyumunu bazı kelimelerde bozarken (geliyor), küçük ünlü uyumunu ise kullanıldığı her kelimede bozar (yazıyor, bekliyor, oluyor).

Sık yapılan yanılgılar

“Ünlü uyumuna uymayan kelime yabancıdır.” Bu güvenilir bir ölçüt değildir. Anne, kardeş ve elma Türkçe olduğu hâlde uyuma uymaz. Öte yandan bazı yabancı kökenli kelimeler tesadüfen uyuma uyabilir; Farsça kökenli “hasta” ve Arapça kökenli “derece” bu duruma örnek gösterilebilir.

“Ünlü uyumu yalnızca kelime köklerinde aranır.” Uyum, köklerle birlikte eklerde de belirleyicidir. Çekim ve yapım eklerinin farklı biçimleri bu kural sayesinde ortaya çıkar.

“Ünlü uyumu yazım kuralıdır.” Ünlü uyumu bir yazım kuralı değil, dilin ses yapısından doğan bir eğilimdir. Yazım kuralları neyin nasıl yazılacağını düzenler; ünlü uyumu ise dilin kendiliğinden gösterdiği bir ses düzenidir. Bu yüzden konuşma dilinde ve ağızlarda da kendini gösterir.

“Tek heceli kelimelerde ünlü uyumu vardır.” Uyum, ünlülerin birbirini izlemesiyle ilgilidir; tek heceli kelimelerde tek ünlü bulunduğu için uyum aranmaz.