Türkçe hangi dil ailesindendir?

Türk dilleri ailesi hangi kollardan oluşur?

Türk dilleri, Balkanlardan Sibirya’ya, Kafkasya’dan Çin’in batısına kadar uzanan geniş bir coğrafyada konuşulan ve ortak bir ana dilden geliştiği kesin olarak bilinen dillerin oluşturduğu ailedir. Bu dillerin ses yapısı, ek sistemi ve temel söz varlığı birbirine o kadar yakındır ki aralarındaki akrabalık hiçbir dil bilimci tarafından tartışılmaz. Tartışma, Türk dillerinin daha üst bir aileye bağlanıp bağlanamayacağı konusundadır.

Türk dilleri genellikle coğrafya ve ses özelliklerine göre gruplara ayrılır. Sınıflandırmalar araştırmacıdan araştırmacıya küçük farklar gösterse de en sık kullanılan tablo şöyledir:

Bu tabloya göre Türkiye Türkçesine en yakın diller Azerbaycan Türkçesi, Türkmence ve Gagavuzcadır. Çuvaşça ise ailenin en erken ayrılan kolunu temsil ettiği için Türkiye Türkçesi konuşan biri tarafından en zor anlaşılan Türk dilidir.

Altay dilleri hipotezi neden tartışmalıdır?

19. yüzyılda Avrupalı dil bilimciler, Türk dilleri ile Moğolca ve Mançu-Tunguz dilleri arasında dikkat çekici benzerlikler gördü. Bu dillerin hepsi sondan eklemelidir, hepsinde ünlü uyumu vardır ve cümlede yüklem genellikle sona gelir. Bu gözlemlerden yola çıkılarak hepsinin “Altay” adı verilen ortak bir ana dilden türediği ileri sürüldü. Görüşün daha geniş biçimi Fince, Macarca gibi Ural dillerini de aynı çatı altına alarak “Ural-Altay” adını kullandı; bazı araştırmacılar Korece ve Japoncayı da bu gruba ekledi.

Zamanla bu görüşe ciddi itirazlar yöneltildi. Eleştirilerin başlıcaları şunlardır:

• Üç dil grubu arasında ortak olduğu kesin gösterilebilen temel kelime sayısı çok azdır.
• Bir, iki, üç gibi temel sayı adları birbirine benzemez; oysa akraba dillerde sayılar genellikle eski ortaklığı korur.
• Fiil çekim eklerinde düzenli ses denklikleri kurulamamıştır.
• Görülen benzerliklerin önemli bir kısmının, bu toplulukların yüzyıllarca komşu yaşamasından doğan ödünçlemelerle açıklanabileceği ileri sürülür.

Bu nedenle bugün pek çok kaynak, Altay terimini kanıtlanmış bir aile olarak değil, tarihî ve yapısal yakınlıkları açıklamaya çalışan bir hipotez olarak kullanır. Son yıllarda bu diller için “Transavrasya dilleri” adıyla yeni bir ortak köken önerisi de gündeme gelmiştir, fakat bu konuda da görüş birliği yoktur.

Türkçeyi tanımlayan yapısal özellikler nelerdir?

Dil aileleri ortak köken üzerinden belirlenir; ancak bir dilin işleyişini anlamak için yapısal özelliklerine de bakmak gerekir. Türkçenin öne çıkan özellikleri şunlardır:

• Sondan eklemelilik: Yeni kelimeler ve çekimler kökün sonuna art arda eklenen eklerle yapılır. “Ev-ler-imiz-den” örneğinde kök hiç değişmeden çoğul, iyelik ve hâl ekleri sırayla eklenmiştir.
• Ünlü uyumu: Eklerin ünlüleri, kelimenin ünlüsüne göre kalınlık-incelik ve düzlük-yuvarlaklık bakımından değişir.
• Dil bilgisel cinsiyetin olmaması: Türkçede “o” zamiri kadın, erkek ve nesne için aynıdır; Fransızca veya Arapçadaki gibi eril-dişil ayrımı yoktur.
• Yüklemin sonda olması: Kurallı cümlede sıralama genellikle özne, nesne ve yüklem biçimindedir.
• Ön ek kullanılmaması: Türkçe kelime türetmede ön ek kullanmaz; “bembeyaz” gibi pekiştirmeler ayrı bir ses olayıdır.

Türkçe tarih içinde hangi dönemlerden geçti?

Türkçenin yazılı tarihi 8. yüzyıldaki Orhun Yazıtları ile kesin biçimde başlar. Dil tarihçileri bu süreci genellikle Eski Türkçe (Göktürk ve Uygur metinleri), Orta Türkçe (Karahanlı, Harezm, Kıpçak ve Çağatay dönemleri) ve Yeni Türkçe olarak üçe ayırır. Anadolu’daki çizgi ise Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi ve Türkiye Türkçesi şeklinde izlenir. Türkçe bu süreçte Göktürk, Uygur, Arap ve Latin kökenli alfabelerle yazılmıştır; Türkiye’de Latin harflerine dayanan yeni alfabe 1928’de kabul edilmiştir.

Bu uzun tarih içinde bazı eserler dil araştırmaları için özellikle önemlidir. 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud’un yazdığı Dîvânu Lugâti’t-Türk, Türk boylarının ağızlarını karşılaştıran ve Türkçe kelimeleri Arapça açıklayan ilk kapsamlı sözlük olarak kabul edilir. Anadolu’da ise 13. yüzyıldan itibaren Türkçe yazılan dinî ve edebî eserler çoğalmış, Türkçe giderek bir edebiyat dili hâline gelmiştir. Cumhuriyet döneminde 1932’de kurulan Türk Dil Kurumu, dilin incelenmesi ve sözlük çalışmaları için temel kurum olmuştur.

Sık yapılan yanılgılar

“Türkçe Arapça ile akrabadır.” Doğru değildir. Arapça Sami dilleri ailesindendir. Türkçede çok sayıda Arapça kelime bulunması akrabalıktan değil, yüzyıllar süren kültürel etkileşimden kaynaklanır. Ödünç kelime, akrabalık kanıtı sayılmaz.

“Türkçe ile Macarca kardeş dillerdir.” Macarca Ural dillerine bağlıdır. İki dilin de eklemeli olması tipolojik bir benzerliktir; dil bilimi akrabalığı yapı benzerliğiyle değil, düzenli ses denklikleri ve ortak temel söz varlığıyla kanıtlar. Macarcadaki bazı eski Türkçe kökenli kelimeler ise tarihî temasın izidir.

“Lehçe farkı, dillerin akraba olmadığını gösterir.” Türk dilleri arasındaki karşılıklı anlaşılırlık değişkendir; Türkiye Türkçesi konuşan biri Azerbaycan Türkçesini büyük ölçüde anlarken Saha Türkçesini ya da Çuvaşçayı neredeyse hiç anlamayabilir. Bu fark akrabalığın derecesini gösterir, akrabalığın yokluğunu değil.

“Ural-Altay ailesi kesinleşmiş bir sınıflandırmadır.” Bu görüş eski kaynaklarda kesin bilgi gibi sunulsa da bugün çoğu dil bilimci tarafından kanıtlanmamış bir hipotez olarak değerlendirilir.